Incoterms 2020 — FAS (Free Alongside Ship)
Incoterms 2020 — FAS (viết tắt của Free Alongside Ship, dịch nghĩa thương mại phổ biến là "Giao dọc mạn tàu" hoặc "Miễn phí dọc mạn tàu") là một trong mười một điều khoản thương mại quốc tế do Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) ban hành trong bộ Incoterms 2020, có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2020. Điều khoản FAS quy định người bán hoàn thành nghĩa vụ giao hàng khi hàng hóa được đặt dọc mạn tàu (hoặc trên phương tiện vận tải thủy nội địa) tại cảng xếp hàng do người bán chỉ định, sau khi đã làm thủ tục xuất khẩu. Kể từ thời điểm đó, mọi rủi ro tổn thất và hư hại đối với hàng hóa chuyển sang người mua.
Điều khoản FAS đặc biệt phù hợp với hàng hóa vận chuyển bằng đường biển hoặc đường thủy nội địa (gồm cả vận tải đa phương thức có phần đường biển chính), đặc biệt trong các giao dịch mua bán nguyên liệu thô, hàng rời như quặng, than, ngũ cốc hoặc gỗ tròn — những mặt hàng mà việc xếp lên tàu có thể phức tạp và chi phí cao. Ngược lại, FAS không phù hợp với vận tải hàng không, đường sắt hoặc đường bộ thuần túy.
Phân bổ chi phí và rủi ro giữa người bán và người mua
Theo FAS, người bán chịu trách nhiệm giao hàng dọc mạn tàu tại cảng xếp hàng đã thỏa thuận, đồng thời chịu mọi chi phí phát sinh trước thời điểm giao (gồm chi phí vận chuyển nội địa tại nước xuất, lệ phí cảng, phí xếp hàng lên cầu tàu/bến) và hoàn tất thủ tục xuất khẩu (giấy phép, chứng nhận xuất khẩu, khai báo hải quan). Người mua từ thời điểm hàng được đặt dọc mạn tàu chịu toàn bộ rủi ro và chi phí, bao gồm phí vận chuyển đường biển (cước tàu), phí bảo hiểm hàng hóa (nếu có), chi phí dỡ hàng tại cảng đến, kho bãi, vận chuyển nội địa tại nước nhập và thủ tục nhập khẩu.
Điểm khác biệt quan trọng giữa FAS và FOB: với FOB, người bán chịu thêm chi phí và rủi ro khi xếp hàng lên tàu, trong khi FAS dừng trách nhiệm ở mạn tàu. Điều này khiến FAS được coi là điều khoản có lợi cho người mua hơn so với FOB.
Nghĩa vụ chính của người bán theo Incoterms 2020
Người bán cung cấp hóa đơn thương mại và bất kỳ chứng từ nào khác theo thỏa thuận mua bán; đóng gói hàng hóa phù hợp cho đường biển nếu cần; giao hàng dọc mạn tàu tại cảng xếp hàng đã nêu; chịu rủi ro đến thời điểm hàng đặt dọc mạn tàu; hoàn tất thủ tục xuất khẩu (nếu có thể áp dụng) và cung cấp giấy tờ chứng minh việc giao hàng cho người mua.
Nghĩa vụ chính của người mua theo Incoterms 2020
Người mua chịu mọi chi phí và rủi ro từ thời điểm hàng được đặt dọc mạn tàu; thu xếp tàu (charter tàu hoặc đặt chỗ trên tàu) và thông báo cho người bán các thông tin cần thiết về tàu, cảng xếp hàng, thời gian giao nhận; thanh toán cước vận tải biển, phí bảo hiểm (nếu có yêu cầu trong hợp đồng mua bán); thực hiện thủ tục nhập khẩu và vận chuyển hàng từ cảng đến kho đích. Lưu ý quan trọng: theo Incoterms 2020, nếu người bán thực hiện thủ tục xuất khẩu mà không có quyền xuất khẩu, người mua phải hỗ trợ với chi phí và rủi ro do mình.
Điểm cần lưu ý khi áp dụng FAS trong giao dịch quốc tế
Trong thực tiễn ngoại thương tại Việt Nam, doanh nghiệp xuất khẩu thường ưu tiên các điều khoản nhóm F (FOB, CFR, CIF) hoặc nhóm C vì tính rõ ràng trong phân chia trách nhiệm. Tuy nhiên, FAS vẫn được sử dụng phổ biến với hàng rời, hàng siêu trường siêu trọng, gỗ nguyên liệu hoặc khi người mua (thường là đầu mối lớn) muốn kiểm soát trực tiếp hợp đồng vận tải biển, thương thuyết cước tàu và sắp xếp bảo hiểm. Vì rủi ro chuyển ngay tại cảng xếp, người bán Việt Nam cần đảm bảo xác nhận rõ "điểm giao hàng" trong hợp đồng và phối hợp chặt với đại lý tàu để tránh tranh chấp khi hàng đã được đặt dọc mạn nhưng tàu chưa đến nhận. Ngoài ra, doanh nghiệp nên thỏa thuận rõ ngôn ngữ trên chứng từ, loại chứng từ giao hàng (thường là Bill of Lading, đánh dấu "on board" hoặc "shipped on board"), thời hạn thông báo tàu, và nghĩa vụ bảo hiểm (thường do người mua đảm nhận theo FAS, trừ khi hợp đồng mua bán yêu cầu khác).
So sánh nhanh FAS với FOB và CFR (tham khảo cho người học)
Với FOB: người bán chịu thêm chi phí xếp hàng lên tàu; rủi ro chuyển khi hàng qua lan can tàu (cross the ship's rail). Với FAS: người bán dừng ở mạn tàu, không chịu chi phí xếp. Với CFR: người bán chịu cước tàu đến cảng đến nhưng rủi ro vẫn chuyển tại cảng xếp hàng — tức là người bán "trả cước" nhưng "không chịu rủi ro" trên đường biển, đây là điểm dễ gây nhầm lẫn nhất khi ứng dụng.
Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo về thuật ngữ và nghiệp vụ ngoại thương. Khi áp dụng vào hợp đồng thực tế, doanh nghiệp và người học nên tham vấn chuyên gia logistics, luật sư thương mại quốc tế hoặc tham khảo văn bản gốc Incoterms 2020 do ICC phát hành để đảm bảo tính chính xác và phù hợp với điều kiện giao dịch cụ thể.