Tài sản công (Public Property / State Assets)
Tài sản công là tài sản thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý theo quy định của pháp luật. Khái niệm này được quy định cụ thể tại Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017, trong đó Nhà nước vừa là chủ sở hữu vừa là đơn vị trực tiếp khai thác, sử dụng hoặc giao cho các tổ chức, cá nhân sử dụng phục vụ nhiệm vụ công. Tài sản công bao gồm cả tài sản hữu hình (đất đai, nhà cửa, xe ô tô, máy móc thiết bị) lẫn tài sản vô hình (bằng phát minh, sáng chế, phần mềm do ngân sách nhà nước đầu tư). Đặc điểm cốt lõi của tài sản công là tính "công" - nguồn lực này hình thành từ ngân sách nhà nước, thuế, phí và các khoản đóng góp của người dân, do đó phải được quản lý minh bạch, sử dụng đúng mục đích và phục vụ lợi ích cộng đồng. Đây là thuật ngữ nền tảng trong nhóm Pháp luật và Hành chính, đồng thời xuất hiện thường xuyên trong các đề thi tuyển dụng ngân hàng, đặc biệt ở vị trí giao dịch viên, chuyên viên tín dụng và cán bộ pháp chục xử lý tài sản bảo đảm có nguồn gốc từ nhà nước.
Phân loại tài sản công theo Luật 2017
Căn cứ vào tính chất và mục đích sử dụng, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2017 phân loại tài sản công thành năm nhóm chính:
Thứ nhất, tài sản công phục vụ hoạt động quản lý nhà nước, bao gồm trụ sở làm việc của cơ quan hành chính, xe ô tô công vụ, máy tính, bàn ghế, trang thiết bị văn phòng. Nhóm này được cấp phát trực tiếp từ ngân sách cho các cơ quan hành chính sự nghiệp.
Thứ hai, tài sản kết cấu hạ tầng gồm đường giao thông, cầu, cống, hệ thống thủy lợi, trường học công lập, bệnh viện công, hệ thống điện, nước. Đây là nhóm có giá trị lớn nhất và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân.
Thứ ba, tài sản công tại đơn vị sự nghiệp công lập như bệnh viện, trường đại học, viện nghiên cứu, nhà hát, bảo tàng. Đặc điểm của nhóm này là vừa phục vụ nhiệm vụ công, vừa có thể cung cấp dịch vụ có thu phí.
Thứ tư, tài sản dự trữ quốc gia gồm lương thực, xăng dầu, thuốc men, thiết bị dự trữ phục vụ an ninh, quốc phòng, phòng chống thiên tai. Nhóm này do các bộ, ngành trung ương quản lý theo danh mục được Quốc hội phê duyệt.
Thứ năm, đất đai và tài nguyên thiên nhiên thuộc sở hữu toàn dân. Theo Điều 53 Luật Đất đai 2017, đất đai là tài nguyên quốc gia đặc biệt, là nguồn lực quan trọng nhất trong nhóm tài sản công.
Nguyên tắc quản lý tài sản công
Nguyên tắc cốt lõi trong quản lý tài sản công được quy định tại Điều 5 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2017 bao gồm: (i) mọi tài sản công phải được thống kê, kiểm kê, hạch toán vào sổ sách kế toán; (ii) sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm, hiệu quả, công khai, minh bạch; (iii) tài sản công không được sử dụng vào mục đích cá nhân, tư nhân hóa trái phép; (v) phải có trách nhiệm bảo quản, bảo dưỡng, duy tu để kéo dài thời gian sử dụng. Trong nghiệp vụ ngân hàng, hiểu rõ nguyên tắc này giúp giao dịch viên và chuyên viên tín dụng nhận diện tính hợp pháp của tài sản thế chấp, tránh nhận bảo đảm bằng tài sản công mà người dân không có quyền thế chấp.
Quy trình xử lý tài sản công
Khi tài sản công hư hỏng, lạc hậu hoặc không còn nhu cầu sử dụng, đơn vị quản lý phải thực hiện quy trình xử lý theo quy định tại Mục 2 Chương III Luật 2017. Quy trình gồm các bước: thành lập hội đồng xử lý, xác định giá trị còn lại, lập phương án xử lý trình cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, sau đó tổ chức bán đấu giá hoặc thanh lý. Tiền thu được từ xử lý tài sản công phải nộp vào ngân sách nhà nước, không được sử dụng cho mục đích khác nếu không có quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Đây là điểm thường xuất hiện trong các câu hỏi tình huống về quản lý tài chính công trong đề thi tuyển dụng.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Ngân hàng có được nhận thế chấp tài sản công không? Theo nguyên tắc chung, tài sản công thuộc sở hữu toàn dân, chỉ Nhà nước mới có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt. Cá nhân, tổ chức không được dùng tài sản công để thế chấp, bảo lãnh cho khoản vay cá nhân. Tuy nhiên, một số trường hợp đặc thù như dự án PPP hoặc tài sản được giao cho doanh nghiệp nhà nước quản lý theo cơ chế thị trường có thể được thế chấp sau khi có quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Hỏi: Sử dụng xe công vào việc riêng bị xử lý thế nào? Sử dụng tài sản công vào mục đích cá nhân là hành vi vi phạm nguyên tắc quản lý tài sản công. Tùy mức độ, người vi phạm có thể bị xử lý kỷ luật hành chính (khiển trách, cảnh cáo, buộc bồi thường), xử phạt hành chính theo Nghị định về xử phạt trong lĩnh vực quản lý tài sản công, hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự về tội tham ô tài sản theo Điều 353 Bộ luật Hình sự 2015 nếu có dấu hiệu chiếm đoạt.
Hỏi: Tài sản công khác gì tài sản nhà nước? Trong văn bản pháp luật Việt Nam, "tài sản công" và "tài sản nhà nước" về bản chất là một, đều là tài sản thuộc sở hữu toàn dân. Tuy nhiên, thuật ngữ "tài sản công" được dùng phổ biến từ khi Luật 2017 ra đời, trong khi "tài sản nhà nước" là cách gọi xuất hiện trong các văn bản trước đó như Hiến pháp 1992, Luật Ngân sách nhà nước. Hiện nay, Luật 2017 thống nhất dùng khái niệm "tài sản công" để bao quát toàn bộ tài sản thuộc sở hữu nhà nước.
Disclaimer
Nội dung bài viết mang tính tham khảo, được biên soạn dựa trên quy định pháp luật hiện hành tính đến thời điểm cập nhật. Đối với các tình huống pháp lý cụ thể liên quan đến tài sản công, người đọc cần tham vấn chuyên gia pháp luật hoặc cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền để được hướng dẫn chi tiết.