GDP (Tổng sản phẩm quốc nội)
GDP — viết tắt của Gross Domestic Product — là chỉ tiêu kinh tế vĩ mô đo tổng giá trị thị trường của toàn bộ hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được tạo ra trên lãnh thổ kinh tế của một quốc gia trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm hoặc một quý. Chỉ tiêu này được tính theo nguyên tắc lãnh thổ: bất kỳ hoạt động sản xuất nào diễn ra bên trong đường biên giới kinh tế của quốc gia đều được ghi nhận, bất kể chủ thể thực hiện là công dân trong nước hay nhà đầu tư nước ngoài. Ví dụ, một nhà máy do doanh nghiệp Hàn Quốc vận hành tại Việt Nam sẽ đóng góp vào GDP của Việt Nam, không phải GDP của Hàn Quốc. GDP là thước đo phản ánh quy mô nền kinh tế và là cơ sở để tính nhiều chỉ tiêu quan trọng khác như tốc độ tăng trưởng kinh tế, GDP bình quân đầu người hay năng suất lao động. Tại Việt Nam, GDP được Tổng cục Thống kê công bố hằng quý và là một trong những căn cứ quan trọng để Ngân hàng Nhà nước điều hành chính sách tiền tệ, lãi suất và tỷ giá.
GNP (Tổng sản phẩm quốc dân)
GNP — viết tắt của Gross National Product — là chỉ tiêu đo tổng giá trị sản phẩm và dịch vụ cuối cùng do công dân và tổ chức mang quốc tịch của một nước tạo ra, bất kể hoạt động đó diễn ra ở trong nước hay ở nước ngoài, trong cùng một khoảng thời gian. Khác với GDP tính theo lãnh thổ, GNP được tính theo nguyên tắc quốc tịch (hay quyền sở hữu). Ví dụ, một kỹ sư Việt Nam đang làm việc tại Nhật Bản sẽ tạo ra thu nhập được tính vào GNP của Việt Nam, trong khi một kỹ sư Nhật Bản làm việc tại Việt Nam lại tạo ra thu nhập tính vào GNP của Nhật Bản. Chỉ tiêu này phản ánh rõ hơn năng lực sản xuất thực sự của công dân một quốc gia và đặc biệt có ý nghĩa đối với những nước có lượng lớn lao động xuất khẩu hoặc có nhiều doanh nghiệp đầu tư ra nước ngoài.
So sánh GDP và GNP
Hai chỉ tiêu này liên hệ với nhau thông qua thu nhập ròng từ nước ngoài (Net Income from Abroad — NIA), trong đó NIA bằng thu nhập sơ cấp mà công dân nước này kiếm được ở nước ngoài trừ đi thu nhập sơ cấp mà người nước ngoài kiếm được trong nước. Công thức phổ biến: GNP = GDP + NIA.
- Tiêu chí đo lường: GDP đo theo lãnh thổ kinh tế, còn GNP đo theo quốc tịch (quyền sở hữu của công dân).
- Phạm vi ghi nhận: GDP ghi nhận mọi hoạt động sản xuất trên đất nước đó, bao gồm cả doanh nghiệp FDI. GNP ghi nhận hoạt động của công dân nước đó ở bất kỳ đâu.
- Chênh lệch thường gặp: Ở những nước thu hút nhiều vốn đầu tư nước ngoài và có nhiều doanh nghiệp FDI hoạt động trong nước (như Việt Nam, Singapore, Ireland), GDP thường lớn hơn GNP. Ngược lại, những nước có nhiều lao động xuất khẩu hoặc nhiều doanh nghiệp đầu tư ra nước ngoài (như Philippines, Mexico, Nhật Bản trong một số giai đoạn) thường có GNP lớn hơn GDP.
- Mục đích sử dụng: GDP phù hợp để đánh giá quy mô và sức khỏe kinh tế tổng thể trên một lãnh thổ, là chỉ tiêu được các cơ quan điều hành vĩ mô ưu tiên theo dõi. GNP phù hợp để đánh giá năng lực thực sự của công dân và phúc lợi kinh tế mang về cho quốc gia.
- Thông lệ quốc tế: Hiện nay nhiều tổ chức quốc tế trong đó có IMF và Ngân hàng Thế giới đã chuyển sang sử dụng chỉ tiêu GNI (Gross National Income — Tổng thu nhập quốc dân), về bản chất rất gần với GNP và cũng được tính theo công thức GNI = GDP + NIA.
Ví dụ minh họa cho người luyện thi ngân hàng
Giả sử năm 2024 Việt Nam có GDP là 470 tỷ USD, thu nhập mà lao động Việt Nam làm việc tại nước ngoài gửi về và lợi nhuận doanh nghiệp Việt ở nước ngoài chuyển về là 22 tỷ USD, trong khi thu nhập mà lao động và doanh nghiệp nước ngoài tạo ra trong nước chuyển ra ngoài là 18 tỷ USD. Khi đó NIA = 22 − 18 = 4 tỷ USD, và GNP của Việt Nam = 470 + 4 = 474 tỷ USD. Trong bối cảnh Việt Nam thu hút rất mạnh vốn FDI, GDP cao hơn GNP là kịch bản phổ biến hơn. Ngược lại, với Philippines — nước có lượng kiều hối lớn — GNP thường vượt GDP.
Lưu ý cho ứng viên thi tuyển ngân hàng
Khi làm bài thi trắc nghiệm hoặc phỏng vấn về vĩ mô, cần nhớ ba điểm cốt lõi: (1) GDP tính theo lãnh thổ, GNP tính theo quốc tịch; (2) Công thức GNP = GDP + NIA trong đó NIA có thể âm hoặc dương; (3) Đối với câu hỏi về phúc lợi của công dân một nước, GNP/GNI là chỉ tiêu phù hợp hơn, còn về quy mô sản xuất trên lãnh thổ thì GDP là chỉ tiêu phù hợp hơn. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về kinh tế vĩ mô và tài chính ngân hàng.