Rổ tiền tệ SDR
Rổ tiền tệ SDR (Special Drawing Rights - Quyền rút vốn đặc biệt) là một đơn vị tiền tệ kế toán do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) tạo ra từ năm 1969, ban đầu nhằm bổ sung nguồn dự trữ quốc tế toàn cầu khi hệ thống Bretton Woods bộc lộ hạn chế. Khác với các đồng tiền quốc gia thông thường, SDR không tồn tại dưới dạng tiền mặt hay tài khoản vãng lai mà chỉ là một "quyền" được ghi trên sổ sách của IMF, cho phép quốc gia thành viên có thể rút một lượng ngoại tệ tự do chuyển đổi tương ứng khi cần cân bằng cán cân thanh toán. Cấu tạo rổ SDR hiện hành gồm năm đồng tiền: Đô la Mỹ (USD), Euro (EUR), Nhân dân tệ Trung Quốc (CNY), Yên Nhật (JPY) và Bảng Anh (GBP). Tỷ trọng của mỗi đồng được IMF xác định theo phương pháp đã được sửa đổi lần gần nhất vào năm 2022, dựa trên năm biến số: xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ, nguồn vốn đầu tư trực tiếp một chiều từ nước ngoài, dự trữ ngoại hối do các cơ quan tiền tệ nắm giữ bằng đồng tiền đó, lưu thông tiền tệ quốc tế và giá trị giao dịch ngoại hối phát sinh. Lãi suất SDR (SDR interest rate) được tính theo công thức bình quân gia quyền lãi suất thị trường ngắn hạn của năm đồng tiền trong rổ, làm cơ sở cho chi phí cơ hội khi các nước thành viên sử dụng quyền rút vốn.
Cơ chế phân bổ và sử dụng SDR
IMF phân bổ SDR cho các nước thành viên theo hạn ngạch (quota) đã đóng góp, không phải thanh toán bằng tiền mặt mà ghi có vào tài khoản đặc biệt. Khi một quốc gia cần can thiệp thị trường ngoại hối hoặc bổ sung dự trữ, nước đó có thể chỉ định một lượng SDR để đổi lấy ngoại tệ tự do chuyển đổi từ các nước thành viên khác có vị thế dự trữ mạnh. Theo cơ chế "two-way", nước được chỉ định phải mua lại SDR từ nước sử dụng khi đạt ngưỡng nhất định nhằm đảm bảo tính đối xứng. Năm 2021, IMF đã thực hiện đợt phân bổ SDR tổng trị giá khoảng 650 tỷ USD, trong đó khoảng 275 tỷ USD chuyển đến các nước đang phát triển nhằm hỗ trợ phục hồi sau đại dịch. Một số quốc gia có dự trữ dồi dào như Mỹ, Nhật Bản, các nước châu Âu đã cam kết chuyển một phần SDR của mình cho các nước dễ bị tổn thương thông qua quỹ PRGT và RST của IMF.
Vai trò của SDR với Việt Nam
Việt Nam là thành viên của IMF từ năm 1956 và hiện được phân bổ một lượng SDR nhất định, được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam theo dõi trên mục "Dự trữ ngoại hối" theo phương pháp IMF công bố. Khi tính tổng dự trữ ngoại hối quốc gia, SDR chiếm một tỷ trọng tuy nhỏ nhưng có vai trò ổn định vì không chịu biến động giá trị thị trường như vàng hay chứng khoán dự trữ. Ngoài ra, lãi suất SDR còn được IMF dùng làm lãi suất tham chiếu cho nhiều thoả thuận vay vốn, là cơ sở để tính phí cam kết và lãi suất cho vay ưu đãi với các nước nghèo.
Phân biệt SDR với một số khái niệm gần
SDR không phải tiền tệ quốc gia, không thể dùng để thanh toán trực tiếp giữa cá nhân hay doanh nghiệp; nó chỉ lưu thông giữa IMF và chính phủ các nước thành viên. Khác với "giỏ tiền tệ" mà nhiều ngân hàng trung ương dùng để neo tỷ giá (ví dụ cơ chế ERM II của châu Âu), SDR là tài sản dự trữ thực sự, có lãi suất, có thể chuyển nhượng giữa các thành viên. Cũng cần lưu ý thuật ngữ "SDR basket" trong tiếng Anh nhiều khi bị nhầm với "basket currency" (tiền tệ giỏ) trong quản lý tỷ giá - đây là hai khái niệm khác nhau về bản chất và mục đích sử dụng.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Vì sao Quyền rút vốn đặc biệt (SDR) lại được tạo ra khi đã có Đô la Mỹ làm đồng tiền dự trữ chính? SDR ra đời nhằm giảm sự phụ thuộc vào một đồng tiền quốc gia duy nhất, đa dạng hoá nguồn dự trữ toàn cầu và cung cấp thêm thanh khoản khi hệ thống tiền tệ quốc tế thiếu hụt. Khi các cuộc khủng hoảng cán cân thanh toán xảy ra, việc chỉ dựa vào USD khiến Fed phải gánh thêm trách nhiệm "ngân hàng trung ương của thế giới", trong khi SDR cho phép IMF chủ động phân bổ tài sản dự trữ mà không cần in thêm tiền quốc gia.
Hỏi: Lãi suất SDR được tính như thế nào và vì sao nó quan trọng? Lãi suất SDR là bình quân gia quyền lãi suất thị trường ngắn hạn (có trọng số là tỷ trọng tiền tệ trong rổ) của năm đồng USD, EUR, CNY, JPY, GBP. Lãi suất này là "chi phí cơ hội" khi một nước thành viên rút SDR - họ sẽ phải trả lãi cho IMF, đồng thời là mức lãi họ nhận được khi nắm giữ SDR. Nó cũng là cơ sở tính lãi cho nhiều chương trình cho vay của IMF nên có ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vay vốn của các nước nghèo.
Hỏi: Nhân dân tệ (CNY) được đưa vào rổ SDR từ khi nào và điều kiện là gì? CNY chính thức gia nhập rổ SDR từ ngày 1 tháng 10 năm 2016, trở thành đồng tiền thứ năm trong rổ kể từ khi SDR ra đời. Để được đưa vào rổ, một đồng tiền phải đáp ứng hai tiêu chí IMF đặt ra: (1) là đồng tiền phát hành của nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ lớn nhất thế giới trong vòng 5 năm; (2) được IMF đánh giá là "tự do sử dụng" - tức phải được sử dụng rộng rãi trong thanh toán quốc tế và thị trường ngoại hối. Việc CNY gia nhập rổ đánh dấu bước ngoặt quốc tế hoá đồng tiền Trung Quốc.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về tài chính - ngân hàng.