Nguyên tắc trung thực tuyệt đối (Utmost Good Faith)
Nguyên tắc trung thực tuyệt đối (tiếng Anh: Utmost Good Faith hoặc Uberrima Fides) là nguyên tắc nền tảng chi phối toàn bộ quan hệ hợp đồng bảo hiểm, theo đó cả bên mua bảo hiểm (người được bảo hiểm) và bên bảo hiểm (công ty bảo hiểm) đều có nghĩa vụ cung cấp, trao đổi một cách trung thực, đầy đủ và chính xác mọi thông tin trọng yếu liên quan đến đối tượng bảo hiểm, trước, trong và sau khi ký kết hợp đồng. Khác với các giao dịch dân sự thông thường chỉ yêu cầu sự trung thực ở mức tương đối (good faith), hợp đồng bảo hiểm đòi hỏi mức độ trung thực ở cấp độ cao nhất (utmost) do bản chất của bảo hiểm là sự phân chia rủi ro giữa nhiều chủ thể, trong đó bên mua bảo hiểm thường nắm giữ thông tin về đối tượng bảo hiểm tốt hơn bên bảo hiểm. Nguyên tắc này đã được ghi nhận từ thế kỷ XVIII trong luật bảo hiểm Anh (qua các phán quyết như Carter v. Boehm, 1766) và hiện là tập quán pháp lý phổ biến trong hầu hết hệ thống pháp luật bảo hiểm trên thế giới, đồng thời được thể chế hóa trong Bộ luật Dân sự Việt Nam và các văn bản hướng dẫn về kinh doanh bảo hiểm hiện hành.
Nghĩa vụ khai báo trung thực của bên mua bảo hiểm
Bên mua bảo hiểm có nghĩa vụ khai báo đầy đủ, chính xác và trung thực mọi thông tin trọng yếu mà bên bảo hiểm yêu cầu trong hồ sơ yêu cầu bảo hiểm, đồng thời chủ động cung cấp các thông tin trọng yếu khác mà bên bảo hiểm chưa hỏi đến nhưng có khả năng ảnh hưởng đến quyết định chấp nhận bảo hiểm hoặc phí bảo hiểm. Thông tin trọng yếu (material information) được hiểu là những thông tin có ảnh hưởng tới phán đoán của một bên bảo hiểm hợp lý khi đánh giá rủi ro và đưa ra quyết định có chấp nhận bảo hiểm hay không, chấp nhận với mức phí nào và các điều khoản bảo hiểm ra sao. Ví dụ: khi mua bảo hiểm xe ô tô, bên mua phải khai báo đúng tình trạng kỹ thuật của xe, lịch sử tai nạn, mục đích sử dụng (cá nhân hay kinh doanh vận tải), người lái chính; khi mua bảo hiểm sức khỏe, phải khai báo đầy đủ tiền sử bệnh, nghề nghiệp, thói quen sinh hoạt; khi mua bảo hiểm nhà ở, phải khai báo vật liệu xây dựng, hệ thống phòng cháy chữa cháy, các thiết bị an ninh.
Hậu quả pháp lý khi vi phạm nguyên tắc
Khi bên mua bảo hiểm vi phạm nghĩa vụ trung thực tuyệt đối bằng hành vi cố ý khai báo sai hoặc giấu thông tin trọng yếu, bên bảo hiểm có quyền đơn phương đình chỉ thực hiện hợp đồng hoặc hủy bỏ hợp đồng và không có nghĩa vụ bồi thường khi xảy ra sự kiện bảo hiểm, đồng thời phí bảo hiểm đã đóng không được hoàn trả trong trường hợp cố ý vi phạm. Trường hợp vi phạm do vô ý (khai báo sai nhưng không cố ý và thông tin bị giấu không phải là thông tin trọng yếu cốt lõi), bên bảo hiểm vẫn có quyền đơn phương đình chỉ hợp đồng trong một số trường hợp theo quy định pháp luật, hoặc điều chỉnh tăng phí bảo hiểm cho phù hợp. Ngoài ra, nếu sự kiện bảo hiểm đã xảy ra trước thời điểm phát hiện vi phạm, bên bảo hiểm có thể từ chối chi trả quyền lợi bảo hiểm hoặc giảm số tiền bồi thường tương ứng với mức độ ảnh hưởng của thông tin bị khai báo sai.
Nghĩa vụ trung thực của bên bảo hiểm và các trường hợp thực tiễn
Nguyên tắc trung thực tuyệt đối không chỉ áp dụng một chiều đối với bên mua bảo hiểm mà còn ràng buộc cả bên bảo hiểm: công ty bảo hiểm phải cung cấp đầy đủ thông tin về phạm vi bảo hiểm, các loại trừ, điều kiện bảo hiểm, mức phí và cơ chế giải quyết quyền lợi bảo hiểm; phải giải thích rõ ràng các điều khoản mà bên mua bảo hiểm khó hiểu; không được dùng mọi thủ đoạn để trốn tránh nghĩa vụ chi trả khi sự kiện bảo hiểm xảy ra. Trong thực tiễn tuyển dụng ngân hàng và bảo hiểm tại Việt Nam, nguyên tắc này thường xuất hiện trong các tình huống giám định bồi thường: ví dụ khách hàng khai báo xe chỉ sử dụng cá nhân nhưng thực tế chạy dịch vụ taxi công nghệ; khách hàng khai không có tiền sử bệnh tim nhưng hồ sơ y tế cho thấy đã điều trị trước đó; khách hàng khai giá trị hàng hóa thấp hơn giá trị thực để giảm phí bảo hiểm (vi phạm nguyên tắc bảo hiểm đúng giá trị kèm theo). Tại các ngân hàng có bộ phận bancassurance, nhân viên quan hệ khách hàng cần nắm vững nguyên tắc này để tư vấn khách hàng kê khai trung thực, tránh trường hợp khách hàng bị từ chối chi trả do vi phạm nghĩa vụ khai báo ban đầu, gây ảnh hưởng đến uy tín của ngân hàng và công ty bảo hiểm liên kết.
Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo cho mục đích học tập và luyện thi tuyển dụng ngân hàng, không thay thế tư vấn pháp lý chuyên nghiệp. Đối với các vụ việc cụ thể, vui lòng tham khảo ý kiến luật sư chuyên ngành bảo hiểm và văn bản pháp luật hiện hành có liên quan.