Luật Đấu thầu 2023
Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 23 tháng 6 năm 2023, có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2024, thay thế Luật Đấu thầu năm 2013. Đây là văn bản pháp lý trung tâm điều chỉnh toàn diện hoạt động đấu thầu tại Việt Nam, áp dụng đối với các dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước, vốn nhà nước ngoài ngân sách, vốn của doanh nghiệp nhà nước và các dự án có nguồn vốn khác mà pháp luật yêu cầu phải tổ chức đấu thầu. Luật quy định nguyên tắc cạnh tranh, công bằng, minh bạch, hiệu quả trong lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, đồng thời nâng cao trách nhiệm của chủ đầu tư, bên mời thầu và các cơ quan quản lý nhà nước về đấu thầu.
Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng
Luật Đấu thầu 2023 áp dụng cho hoạt động lựa chọn nhà thầu cung cấp hàng hóa, dịch vụ, xây lắp; lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), dự án có sử dụng đất, dự án đầu tư kinh doanh có sử dụng vốn nhà nước ngoài ngân sách. Đối tượng áp dụng bao gồm cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp, tổ chức chính trị xã hội, doanh nghiệp nhà nước, chủ đầu tư, bên mời thầu, nhà thầu, nhà đầu tư và các tổ chức, cá nhân liên quan. Riêng đối với hoạt động mua sắm hàng hóa, dịch vụ thường xuyên của các cơ quan hành chính sự nghiệp, tùy theo tính chất có thể áp dụng quy định riêng về mua sắm tập trung hoặc quy chế đặc thù.
Các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư
Luật quy định 7 hình thức lựa chọn nhà thầu gồm: đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế, chỉ định thầu, chào hàng cạnh tranh, mua sắm trực tiếp, tự thực hiện và lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt. Đối với lựa chọn nhà đầu tư, các hình thức bao gồm đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế, chỉ định nhà đầu tư. Mỗi hình thức có điều kiện áp dụng riêng, ví dụ chỉ định thầu áp dụng khi gói thầu có tính đặc thù, chỉ có một nhà thầu đủ năng lực hoặc trường hợp khẩn cấp theo quy định; chào hàng cạnh tranh áp dụng cho gói thầu có giá trị nhỏ dưới 5 tỷ đồng đối với mua sắm hàng hóa, dịch vụ thông dụng, dưới 10 tỷ đồng đối với gói thầu xây lắp. Hình thức mua sắm trực tiếp áp dụng cho gói thầu có giá trị không quá 100 triệu đồng.
Phương thức đánh giá hồ sơ dự thầu
Luật Đấu thầu 2023 quy định 3 phương thức đánh giá chính: phương thức một giai đoạn một túi hồ sơ (áp dụng cho gói thầu đơn giản, tiêu chí kỹ thuật rõ ràng); phương thức một giai đoạn hai túi hồ sơ (đánh giá kỹ thuật và tài chính độc lập, nhà thầu đạt yêu cầu kỹ thuật mới được mở túi tài chính); phương thức hai giai đoạn (sơ tuyển nhà thầu trước, sau đó mời tham gia giai đoạn hai). Tiêu chí đánh giá có thể theo giá thấp nhất hoặc theo tỷ lệ kỹ thuật/tài chính phù hợp với tính chất gói thầu.
Quy trình tổ chức đấu thầu cơ bản
Quy trình đấu thầu một gói thầu rộng rãi thông thường trải qua các bước: (1) Lập và phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu; (2) Lập hồ sơ mời thầu (HSMT) và phê duyệt; (3) Đăng tải thông báo mời thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia; (4) Phát hành HSMT và tiếp nhận hồ sơ dự thầu (HSDT); (5) Mở thầu công khai; (6) Đánh giá HSDT về kỹ thuật, tài chính, thương mại; (7) Trình và phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu; (8) Thương thảo hợp đồng (nếu có); (9) Ký kết hợp đồng và công bố nhà thầu trúng thầu. Thời gian tối thiểu phát hành HSMT đối với đấu thầu rộng rãi từ 20 ngày đến 30 ngày tùy loại gói thầu.
Điểm mới nổi bật của Luật Đấu thầu 2023
So với Luật Đấu thầu 2013, Luật 2023 có nhiều điểm mới quan trọng. Thứ nhất, đấu thầu qua mạng trở thành hình thức bắt buộc đối với phần lớn các gói thầu sử dụng vốn nhà nước, thay thế dần hình thức đấu thầu bằng văn bản giấy truyền thống, nhằm tăng tính minh bạch và giảm chi phí giao dịch. Thứ hai, quy định ưu đãi đối với hàng hóa sản xuất trong nước được nâng từ mức khuyến khích lên thành nguyên tắc có điều kiện, với mức ưu đãi giá cụ thể trong đánh giá HSDT. Thứ ba, chế tài xử lý hành vi thông thầu, cản trở cạnh tranh được tăng cường, bao gồm cấm tham gia hoạt động đấu thầu từ 1 đến 3 năm, bổ sung trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015. Thứ tư, quy định chi tiết hơn về quản lý rủi ro, giám sát, thanh tra, kiểm tra và trách nhiệm giải trình của từng chủ thể. Thứ năm, mở rộng phạm vi đối tác công tư (PPP) với cơ chế phân chia rủi ro rõ ràng hơn giữa nhà nước và nhà đầu tư.
Vai trò của ngân hàng thương mại trong hoạt động đấu thầu
Các ngân hàng thương mại, trong đó có Vietcombank, đóng vai trò quan trọng trong hệ thống đấu thầu thông qua việc cung cấp các loại bảo lãnh theo quy định. Cụ thể: bảo lãnh dự thầu thường có giá trị từ 1% đến 3% giá gói thầu, đảm bảo nhà thầu không rút HSDT hoặc từ chối ký hợp đồng khi trúng thầu; bảo lãnh thực hiện hợp đồng có giá trị từ 3% đến 10% giá trị hợp đồng, đảm bảo nhà thầu hoàn thành nghĩa vụ hợp đồng; bảo lãnh bảo hành có giá trị từ 1% đến 3% giá trị hợp đồng, đảm bảo khắc phục lỗi trong thời gian bảo hành; bảo lãnh hoàn trả tạm ứng tương ứng giá trị tạm ứng hợp đồng. Ngoài ra, ngân hàng còn cung cấp tín dụng cho nhà thầu để thực hiện dự án sau khi trúng thầu, tài trợ vốn lưu động cho chủ đầu tư, tham gia thanh toán quốc tế và bảo lãnh thanh toán.
Quy chế phối hợp giữa ngân hàng và hệ thống đấu thầu quốc gia
Khi đấu thầu qua mạng trở thành hình thức bắt buộc, các ngân hàng cần tích hợp hệ thống với Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia (http://muasamcong.mpi.gov.vn) để xác thực và phát hành bảo lãnh điện tử. Nhà thầu khi tham dự thầu phải cung cấp bảo lãnh dự thầu dưới dạng thư bảo lãnh do ngân hàng cấp, có thể ở dạng bảo lãnh giấy hoặc bảo lãnh điện tử tùy theo yêu cầu của HSMT. Quy trình cấp bảo lãnh thường bao gồm: nhà thầu đề nghị cấp bảo lãnh, ngân hàng thẩm định năng lực tài chính, phong tỏa một phần tiền ký quỹ hoặc tín dụng, phát hành thư bảo lãnh và phát hành trên hệ thống (nếu qua mạng).
Ý nghĩa đối với công tác đào tạo và luyện thi ngân hàng
Đối với ứng viên tham gia tuyển dụng ngân hàng, đặc biệt là vị trí giao dịch viên, quan hệ khách hàng doanh nghiệp, tín dụng doanh nghiệp và bảo lãnh, kiến thức về Luật Đấu thầu 2023 là nội dung quan trọng. Câu hỏi thi thường tập trung vào: các hình thức lựa chọn nhà thầu, điều kiện áp dụng chỉ định thầu, tỷ lệ bảo lãnh dự thầu và bảo lãnh thực hiện hợp đồng, trình tự thủ tục đấu thầu qua mạng, các hành vi bị cấm trong đấu thầu. Ứng viên cần nắm vững mối liên hệ giữa Luật Đấu thầu 2023, Luật Xây dựng, Luật Đầu tư công 2019 và các nghị định hướng dẫn để tư vấn khách hàng doanh nghiệp tham gia đấu thầu hiệu quả.
Một số lưu ý thực tiễn
Trong thực tế triển khai, doanh nghiệp tham gia đấu thầu cần đặc biệt lưu ý: chuẩn bị hồ sơ dự thầu tuân thủ tuyệt đối yêu cầu của HSMT, tránh sai sót về hình thức dẫn đến bị loại; kiểm tra điều kiện năng lực, kinh nghiệm đảm bảo đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật; xác định tỷ lệ ưu đãi hàng hóa trong nước (thường 5-15%) để tính toán giá dự thầu cạnh tranh; theo dõi thời hạn hiệu lực của HSDT và thời hạn bảo lãnh dự thầu. Phía ngân hàng cần kiểm soát rủi ro tín dụng khi cấp bảo lãnh, đặc biệt đối với nhà thầu có lịch sử trúng thầu nhưng chậm tiến độ hoặc vi phạm hợp đồng.
Câu hỏi minh họa cho đề thi ngân hàng
Câu 1: Theo Luật Đấu thầu 2023, tỷ lệ bảo lãnh dự thầu thông thường là bao nhiêu? Đáp án: 1% đến 3% giá gói thầu. Câu 2: Hình thức đấu thầu nào được áp dụng bắt buộc theo Luật Đấu thầu 2023 đối với phần lớn gói thầu sử dụng vốn nhà nước? Đáp án: Đấu thầu qua mạng. Câu 3: Chào hàng cạnh tranh áp dụng cho gói thầu mua sắm hàng hóa, dịch vụ thông dụng có giá trị dưới mức nào? Đáp án: Dưới 5 tỷ đồng (đối với hàng hóa, dịch vụ thông dụng) và dưới 10 tỷ đồng (đối với xây lắp).
Disclaimer: Nội dung mang tính tham khảo tổng quát, dựa trên Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 và các văn bản hướng dẫn hiện hành. Các con số và quy định cụ thể có thể được điều chỉnh theo nghị định, thông tư hướng dẫn chi tiết. Người đọc nên tham khảo ý kiến tư vấn pháp lý chuyên môn và cập nhật văn bản mới nhất trước khi áp dụng vào thực tiễn.