CPTPP
CPTPP (viết tắt của Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership) là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương, một hiệp định thương mại tự do thế hệ mới được ký kết ngày 8 tháng 3 năm 2018 tại Santiago (Chile) bởi 11 quốc gia thành viên sáng lập. Hiệp định có hiệu lực từ ngày 30 tháng 12 năm 2018 sau khi đủ điều kiện phê chuẩn của sáu quốc gia đầu tiên. Tính đến giai đoạn hiện nay, CPTPP bao gồm 11 nền kinh tế thành viên gồm: Nhật Bản, Canada, Australia, New Zealand, Singapore, Malaysia, Việt Nam, Mexico, Chile, Peru và Brunei. Anh Quốc chính thức trở thành thành viên thứ 12 sau khi hoàn tất quá trình gia nhập và có hiệu lực tham gia từ ngày 15 tháng 12 năm 2024.
CPTPP được xem là phiên bản rút gọn của Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) gốc, sau khi Hoa Kỳ rút khỏi TPP vào đầu năm 2017. Các nước còn lại đã đình hoãn 22 điều khoản (chủ yếu liên quan đến sở hữu trí tuệ và dược phẩm) và tiếp tục đàm phán để đạt được thỏa thuận cuối cùng với tên gọi mới. Hiệp định bao gồm 30 chương nội dung, trong đó tập trung vào các lĩnh vực cốt lõi như: xóa bỏ thuế quan hàng hóa, mở cửa thị trường dịch vụ và đầu tư, quy tắc xuất xứ, sở hữu trí tuệ, mua sắm chính phủ, doanh nghiệp nhà nước, lao động, môi trường, thương mại điện tử và giải quyết tranh chấp.
Bối cảnh ra đời và quá trình ký kết
Tiền thân của CPTPP là TPP, một dự án thương mại tự do xuyên Thái Bình Dương được khởi xướng từ năm 2005 bởi bốn quốc gia gồm New Zealand, Chile, Singapore và Brunei (gọi là P4). Đến năm 2015, sau nhiều vòng đàm phán, TPP được ký kết bởi 12 quốc gia bao gồm cả Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Barack Obama. Tuy nhiên, ngày 23 tháng 1 năm 2017, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump ký sắc lệnh rút khỏi TPP, khiến hiệp định rơi vào bế tắc.
Trước tình hình đó, 11 nước còn lại do Nhật Bản dẫn đầu đã nỗ lực cứu vãn thỏa thuận. Tại Hội nghị cấp cao APEC Đà Nẵng (tháng 11 năm 2017), các bên đã đạt được đồng thuận về những nguyên tắc cốt lõi. Ngày 11 tháng 1 năm 2018, tại Tokyo, 11 nước thông báo đã kết thúc đàm phán và đặt tên hiệp định mới là CPTPP. Hiệp định chính thức được ký kết ngày 8 tháng 3 năm 2018 tại Santiago, Chile.
Việt Nam chính thức phê chuẩn CPTPP vào ngày 12 tháng 11 năm 2018 và là một trong sáu quốc gia đầu tiên hoàn tất thủ tục nội bộ, góp phần để hiệp định có hiệu lực đúng thời điểm 30 tháng 12 năm 2018. Đối với Việt Nam, CPTPP là hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đầu tiên mà nước ta tham gia với tư cách thành viên sáng lập, có ý nghĩa chiến lược quan trọng trong chính sách hội nhập kinh tế quốc tế.
Nội dung chính và cam kết cốt lõi
CPTPP được đánh giá là một trong những hiệp định thương mại tự do có độ sâu và toàn diện cao nhất thế giới, vượt xa phạm vi của các FTA truyền thống vốn chủ yếu tập trung vào cắt giảm thuế quan. Các nội dung cam kết chính bao gồm:
Xóa bỏ thuế quan hàng hóa: CPTPP cam kết xóa bỏ thuế quan đối với khoảng 95% đến 99% dòng thuế, tùy theo từng quốc gia. Đối với Việt Nam, khoảng 98% dòng thuế sẽ được xóa bỏ ngay khi hiệp định có hiệu lực hoặc trong vòng vài năm đầu tiên. Các mặt hàng được lợi nhiều nhất gồm dệt may, giày dép, thủy sản, đồ gỗ, nông sản nhiệt đới và các sản phẩm công nghiệp chế biến.
Mở cửa thị trường dịch vụ và đầu tư: Hiệp định áp dụng phương pháp tiếp cận thị trường âm (negative list), theo đó tất cả các ngành nghề đều được mở cửa trừ khi được liệt kê trong danh mục ngoại lệ. Điều này tạo ra một khuôn khổ tự do hóa rất rộng, cho phép nhà đầu tư từ các nước thành viên được đối xử bình đẳng với nhà đầu tư trong nước ở phần lớn các lĩnh vực.
Quy tắc xuất xứ (Rules of Origin): CPTPP quy định quy tắc xuất xứ ưu đãi áp dụng thống nhất cho toàn khối, giúp doanh nghiệp tận dụng chuỗi cung ứng khu vực. Có hai phương pháp xác định xuất xứ phổ biến: tiêu chí hàm lượng giá trị khu vực (RVC) hoặc tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa (CTH). Đặc biệt, quy tắc cộng gộp xuất xứ cho phép doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu từ nhiều nước thành viên CPTPP để đạt xuất xứ.
Các chương mới nổi: CPTPP bao gồm nhiều chương nội dung mới mà nhiều FTA khác chưa có, như: Thương mại điện tử (yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân, chống rào cản kỹ thuật số), Doanh nghiệp nhà nước (quy định về minh bạch hóa trợ cấp), Lao động (cam kết không hạ thấp tiêu chuẩn lao động để thu hút đầu tư), Môi trường, Bảo vệ đầu tư (cơ chế ISDS giới hạn), Phát triển bền vững và Doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Ý nghĩa đối với Việt Nam và doanh nghiệp
Đối với Việt Nam, CPTPP mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn với tổng GDP của khối 11 nước thành viên đạt khoảng 13,5 nghìn tỷ USD, chiếm khoảng 15% GDP toàn cầu. Các thị trường xuất khẩu trọng điểm của Việt Nam trong CPTPP gồm Nhật Bản, Canada, Australia, Mexico và các nước châu Á - Thái Bình Dương.
Theo số liệu thống kê từ Tổng cục Hải quan và Bộ Công Thương, xuất khẩu của Việt Nam sang các nước CPTPP đã tăng trưởng ấn tượng kể từ khi hiệp định có hiệu lực. Năm 2018, kim ngạch xuất khẩu sang khối CPTPP đạt khoảng 41 tỷ USD; đến năm 2023, con số này đã vượt mức 60 tỷ USD. Riêng thị trường Nhật Bản - đối tác lớn nhất trong khối - luôn nằm trong top 3 thị trường xuất khẩu hàng đầu của Việt Nam với kim ngạch khoảng 20 tỷ USD mỗi năm.
Tuy nhiên, doanh nghiệp Việt Nam cũng đối mặt với nhiều thách thức khi tham gia CPTPP, bao gồm: yêu cầu khắt khe về quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm, lao động và môi trường; cạnh tranh gay gắt hơn từ doanh nghiệp các nước thành viên có năng lực công nghệ và quản trị vượt trội; yêu cầu tuân thủ pháp luật quốc tế về sở hữu trí tuệ và bảo vệ dữ liệu; cùng áp lực cải cách thể chế trong nước để phù hợp với các cam kết.
Để tận dụng hiệu quả CPTPP, doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu cam kết cụ thể theo ngành hàng, đầu tư nâng cao năng lực quản lý chuỗi cung ứng, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, đào tạo nhân sự về pháp luật thương mại quốc tế và chuẩn bị phương án ứng phó với các vụ kiện phòng vệ thương mại.
Cơ chế gia nhập và triển vọng mở rộng
CPTPP mở cửa cho các quốc gia và vùng lãnh thổ quan tâm gia nhập. Quy trình gia nhập bao gồm các bước: nộp đơn xin gia nhập, đàm phán song phương và đa phương với từng thành viên hiện tại, ký kết văn kiện gia nhập và phê chuẩn theo quy định pháp luật của mỗi nước. Anh Quốc là trường hợp gia nhập đầu tiên và đã hoàn tất thủ tục trong khoảng hai năm (đàm phán chính thức bắt đầu năm 2021, hoàn tất năm 2023, có hiệu lực năm 2024).
Một số quốc gia và vùng lãnh thổ khác đã bày tỏ quan tâm gia nhập CPTPP, bao gồm: Trung Quốc, Đài Loan, Uruguay, Costa Rica, Ecuador, Indonesia và các nền kinh tế châu Á - Thái Bình Dương khác. Tuy nhiên, tiến trình mở rộng còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố chính trị, kinh tế và khả năng đáp ứng các cam kết của ứng viên.
Trong bối cảnh các xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng và căng thẳng địa chính trị leo thang, CPTPP được đánh giá là một trong những trụ cột quan trọng của hệ thống thương mại đa phương tự do, đặc biệt tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Với vai trò thành viên sáng lập, Việt Nam có cơ hội và lợi thế chiến lược trong việc định hình các quy tắc thương mại khu vực, thu hút đầu tư chất lượng cao và nâng cao vị thế trên trường quốc tế.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý và chuyên môn về thương mại quốc tế.