Quy trình định giá nội bộ tài sản tài chính phái sinh là gì?

Quy trình định giá nội bộ tài sản tài chính phái sinh

Quy trình định giá nội bộ tài sản tài chính phái sinh là quy trình được tổ chức định kỳ hoặc thực hiện theo sự kiện để xác định giá trị hợp lý của các công cụ tài chính phái sinh thuộc danh mục đầu tư của tổ chức tài chính. Quy trình này bao gồm việc thu thập và kiểm tra dữ liệu đầu vào, lựa chọn phương pháp định giá phù hợp, xây dựng các giả định thị trường, hiệu chỉnh mô hình, kiểm soát chênh lệch, phê duyệt kết quả và lưu hồ s bằng chứng.

Đối với các sản phẩm không có sẵn giá thị trường đủ thanh khoản hoặc thông tin giá so sánh đáng tin cậy, tổ chức có thể sử dụng mô hình định giá nội bộ dựa trên dòng tiền chiết khấu, phương pháp giá thị trường, mô hình thống kê hoặc kết hợp nhiều phương pháp. Mục tiêu quan trọng nhất là tạo ra mức giá nhất quán, có cơ sở phương pháp và có thể truy ngược, đồng thời phản ánh đầy đủ các yếu tố thị trường, khách hàng và rủi ro sản phẩm.

Quy trình định giá nội bộ không chỉ phục vụ mục đích báo cáo giá trị hợp lý mà còn hỗ trợ hoạt động quản trị rủi ro, kiểm toán, quản lý danh mục, xác định giá giao dịch nội bộ và đánh giá hiệu quả của các chiến lược giao dịch. Với tổ chức tài chính, đây cũng là cơ chế quan trọng để phát hiện sớm tổn thất, kiểm soát chất lượng định giá và bảo vệ lợi ích của khách hàng.

Mục tiêu và phạm vi áp dụng

Quy trình thường áp dụng đối với:

• Hợp đồng phái sinh lãi suất, hợp đồng phái sinh lãi suất có kỳ hạn và các công cụ liên quan đến đường cong lãi suất.
• Phái sinh lãi suất và chứng chỉ tiền gửi có cấu trúc.
• Hợp đồng hoán đổi lãi suất, hoán đổi tiền tệ và hoán đổi loại lãi suất.
• Hợp đồng phái sinh tín dụng, bao gồm phái sinh tổng thu nhập và phái sinh chênh lệch.
• Cổ phiếu, quyền chọn và các hợp đồng quyền chọn thuộc danh mục đầu tư.
• Hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn và các công cụ phái sinh hàng hóa.
• Các công cụ phái sinh có cấu trúc phức tạp, thanh khoản thấp hoặc không có giá thị trường đại diện.

Phạm vi của quy trình cần được xác định rõ theo từng danh mục, loại sản phẩm, lớp tài sản và mức độ phức tạp. Với sản phẩm đơn giản, có giá thị trường sâu, quy trình có thể tập trung vào kiểm tra giá và xử lý ngoại lệ. Với sản phẩm cấu trúc hóa hoặc thanh khoản thấp, cần bổ sung quy định về mô hình, dữ liệu đầu vào, giả định, kiểm soát chênh lệch và phê duyệt định giá.

Các bước thực hiện quy trình

Bước 1: Xác định đối tượng định giá và thời điểm đánh giá

Bước đầu, tổ chức xác định chính xác công cụ cần định giá, loại tài sản, phân loại, thời điểm định giá, đơn vị tiền tệ và mức độ thanh khoản. Ví dụ, một hợp đồng phái sinh lãi suất có thể được định giá tại ngày định giá với giá sạch, trong khi giá giao dịch nội bộ của nhà đầu tư có thể bao gồm điểm mua bán, chi phí giao dịch và điều chỉnh bảo lãnh tín dụng.

Thời điểm đánh giá phải nhất quán với báo cáo tài chính, báo cáo rủi ro thị trường và báo cáo quản trị nội bộ. Nếu thị trường đóng cửa hoặc dữ liệu không được cập nhật, cần quy định rõ cách sử dụng giá giao dịch gần nhất, mức điều chỉnh và ngày hiệu lực.

Bước 2: Thu thập và kiểm tra dữ liệu đầu vào

Dữ liệu đầu vào thường bao gồm đường cong lãi suất, giá sàn và giá đấu thầu, giá hợp đồng tương lai, dữ liệu biến động, chênh lệch lãi suất, hệ số tương quan, dữ liệu thanh khoản, thông tin tín dụng và các giả định thị trường.

Dữ liệu phải được kiểm tra về tính đầy đủ, tính chính xác, nguồn gốc và thời gian hiệu lực. Một số ngoại lệ thường gặp gồm đường cong lãi suất âm, giá thị trường không đủ thanh khoản, ngày lễ trong lịch thanh toán, chênh lệch giữa các nguồn dữ liệu và thay đổi cấu trúc thị trường.

Bước 3: Lựa chọn phương pháp định giá

Phương pháp định giá phải phù hợp với đặc tính sản phẩm và điều kiện thị trường. Một số nguyên tắc thường được áp dụng:

• Ưu tiên giá thị trường quan sát được khi sản phẩm có thanh khoản tốt và giá đại diện cho cùng điều kiện giao dịch.
• Sử dụng mô hình dòng tiền chiết khấu khi giá quan sát không đủ tin cậy hoặc sản phẩm mang tính đặc thù.
• Dùng phương pháp giá thị trường khi có nhóm sản phẩm tương đồng với mức thanh khoản và đặc điểm rủi ro tương đương.
• Dùng mô hình thống kê khi đủ dữ liệu lịch sử để ước tính tham số một cách ổn định.
• Kết hợp nhiều phương pháp khi cần đối chiếu chéo kết quả và đánh giá độ tin cậy của định giá.

Lựa chọn phương pháp cần được ghi nhận bằng văn bản. Khi phương pháp được lựa chọn thay đổi theo thời gian, tổ chứng cần giải thích lý do, ước lượng tác động và đánh giá ảnh hưởng đến báo cáo.

Bưỏ 4: Xây dựng và hiệu chỉnh mô hình

Mô hình định giá phải phản ánh đầy đủ các dòng tiền hoặc giá trị quyền chọn của công cụ. Chẳng hạn, đối với hợp đồng phái sinh lãi suất, mô hình cần xử lý chính xác lịch thanh toán, kỳ tính lãi, phương pháp thanh toán, ngày đánh giá, cố định lãi suất và điều kiện thanh toán sớm nếu có.

Mô hình cần được kiểm thử bằng dữ liệu thực tế và so sánh với kết quả của mô hình tham chiếu. Khi có sai khác, tổ chức phân biệt giữa sai khác do lỗi kỹ thuật, sai khác do chênh lệch thị trường và sai khác tạm thời do thanh khoản thấp. Mọi hiệu chỉnh thủ công phải có căn cứ, người thực hiện, thời điểm áp dụng và lý do ghi nhận.

Bước 5: Kiểm soát chênh lệch và kiểm định giá

Cơ chế kiểm soát chênh lệch đối chiếu giá nội bộ với giá thị trường, giá của nhà đầu tư khác, mô hình độc lập hoặc kết quả back-testing. Ngưỡng cảnh báo nên được xác định theo loại sản phẩm, mức độ thanh khoản, tần suất giao dịch và biến động thị trường.

Ví dụ, với một công cụ có giá sàn và giá đấu thầu thường xuyên nhưng khoảng cách điểm mua bán lớn, việc dùng một mức giá duy nhất có thể tạo ra sai khác đáng kể. Khi đó, cần phân tích phân phối giá trong khung thời gian phù hợp, đánh giá chi phí giao dịch và xác định giá đại diện hợp lý thay vì sử dụng giá đấu thầu chưa điều chỉnh.

Bước 6: Phê duyệt, công bố và lưu trữ

Kết quả định giá cuối cùng phải được trình phê duyệt theo thẩm quyền, sau đó cập nhật vào hệ thống định giá, báo cáo quản trị và hệ thống kiểm soát chênh lệch. Hồ sơ lưu trữ tối thiểu nên gồm:

• Mã và mô tả chi tiết công cụ.
• Ngày định giá và thời điểm dữ liệu.
• Phương pháp và mô hình sử dụng.
• Dữ liệu đầu vào cùng nguồn gốc.
• Các giả định, tham số và điều chỉnh.
• Kết quả kiểm soát chênh lệch.
• Nhận xét của người kiểm tra độc lập.
• Biên bản phê duyệt và lịch sử các phiên bản định giá.

Kiểm soát tổ chức và trách nhiệm

Quy trình nên được phân tách vai trò giữa bộ phận định giá, bộ phận kiểm soát giao dịch, bộ phận kiểm toán nội bộ và bộ phận quản trị rủi ro. Nguyên tắc đối chiếu và phê duyệt bốn mắt giúp hạn chế việc một cá nhân vừa xây dựng mô hình, vừa tự phê duyệt kết quả.

Đối với sản phẩm phức tạp, nên thành lập hội đồng định giá hoặc tổ chuyên trách gồm đại diện kinh doanh, quản trị rủi ro, tài chính, công nghệ và kiểm soát. Các phiên kiểm định định giá nên diễn ra định kỳ, đặc biệt khi có thay đổi đáng kể về mô hình, dữ liệu, cơ cấu sản phẩm hoặc điều kiện thị trường.

Công nghệ và kiểm soát dữ liệu

Hệ thống định giá cần hỗ trợ việc thu thập dữ liệu, chạy mô hình, lưu phiên bản, so sánh kết quả và kiểm soát quyền truy cập. Các điểm kiểm soát tối thiểu gồm:

• Kiểm tra dữ liệu tự động trước khi định giá.
• Ghi nhận tên phiên bản và thời điểm dữ liệu.
• Phân quyền truy cập và phê duyệt tham số.
• Cảnh báo khi dữ liệu quá hạn hoặc vượt ngưỡng chênh lệch.
• Tự động ghi nhận lịch sử thay đổi mô hình và đầu vào.
• Cơ chế dự phòng khi hệ thống định giá hoặc nguồn dữ liệu bị gián đoạn.

Việc tự động hóa không thay thế trách nhiệm chuyên môn. Kết quả do hệ thống tạo ra vẫn phải được kiểm tra theo các quy tắc kiểm soát đã được phê duyệt.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Khi nào tổ chức nên sử dụng mô hình định giá nội bộ thay vì sử dụng trực tiếp giá thị trường?
Nên sử dụng mô hình khi sản phẩm không có giá giao dịch thường xuyên, điểm mua bán quá rộng, thị trường bị phân mảnh hoặc giá thị trường không phản ánh đúng điều kiện giao dịch của tổ chức. Mô hình phải được hiệu chỉnh và kiểm định định kỳ để bảo đảm vẫn phản ánh điều kiện thị trường hiện tại.

Hỏi: Chênh lệch giữa định giá nội bộ và giá thị trường bao nhiêu thì bắt buộc phải điều tra?
Không có một ngưỡng duy nhất cho mọi sản phẩm. Ngưỡng cần được xây dựng theo độ thanh khoản, biến động, phương pháp định giá và mức độ ảnh hưởng đến báo cáo. Ví dụ, ngưỡng đối với hợp đồng phái sinh thanh khoản thấp có thể nhỏ hơn đối với công cụ có giá sàn chặt chẽ.

Hỏi: Khi dữ liệu thị trường bị thiếu trong ngày nghỉ lễ, quy trình định giá nên xử lý thế nào?
Có thể sử dụng giá giao dịch hợp lệ gần nhất kèm điều chỉnh cho các yếu tố đã biết, chẳng hạn thay đổi đường cong lãi suất hoặc sự kiện thị trường. Phương án sử dụng nguồn dữ liệu khác phải được quy định trước, ghi nhận trong hồ sơ và không được tự động áp dụng nếu chưa có phê duyệt.

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn hoặc hướng dẫn của đơn vị kiểm toán và cơ quan quản lý có thẩm quyền.