Quản trị định giá tài sản tài chính
Quản trị định giá tài sản tài chính là quy trình quản lý toàn diện việc xác định, kiểm soát, phê duyệt và cập nhật giá trị hợp lý của các tài sản tài chính. Quy trình này áp dụng đối với chứng khoán, phái sinh, các khoản cho vay, tiền gửi và nhiều công cụ tài chính khác trong danh mục của tổ chức tài chính. Mục tiêu chính là bảo đảm giá trị được ghi nhận và sử dụng trong báo cáo tài chính, quản trị rủi ro, kiểm toán và ra quyết định quản trị phản ánh đúng đặc điểm kinh tế của tài sản tại thời điểm đánh giá.
Đối với tài sản được định giá theo giá trị hợp lý, quản trị định giá thường bao gồm việc lựa chọn kỹ thuật định giá, thu thập và kiểm tra dữ liệu đầu vào, xác định các giả định quan trọng, kiểm soát chênh lệch định giá, thực hiện kiểm soát chất lượng và trình bày kết quả theo quy định kế toán hiện hành. Hoạt động này đòi hỏi sự phối hợp giữa bộ phận định giá, bộ phận quản trị rủi ro, kế toán, kiểm toán nội bộ, công nghệ thông tin và các đơn vị kinh doanh liên quan.
Phạm vi quản trị định giá
Phạm vi quản trị định giá phụ thuộc vào loại tài sản, tính chất giao dịch, mức độ thanh khoản, khả năng quan sát giá thị trường và mục đích sử dụng giá trị định giá. Một số tài sản có giá niêm yết đầy đủ và giao dịch thường xuyên nên có thể sử dụng trực tiếp giá thị trường. Ngược lại, các tài sản thanh khoản thấp, tài sản cấu trúc phức tạp hoặc không có thị trường hoạt động có thể yêu cầu mô hình định giá nội bộ.
Quản trị định giá không chỉ dừng lại ở việc tính toán một con số. Tổ chức cần xác định rõ:
- Ai chịu trách nhiệm đề xuất, thực hiện và phê duyệt giá trị định giá.
- Dữ liệu đầu vào nào được sử dụng và nguồn dữ liệu có độ tin cậy ra sao.
- Kỹ thuật định giá có phù hợp với đặc điểm của từng tài sản hay không.
- Các giả định có ý nghĩa quan trọng nào cần được kiểm soát và phê duyệt.
- Kết quả định giá có được đối chiếu độc lập hay không.
- Chênh lệch giữa giá định giá và giá thị trường được phân tích như thế nào.
- Giá trị định giá được cập nhật khi có thay đổi về thị trường, chính sách tín dụng, cấu trúc dòng tiền hoặc phương pháp định giá.
Ví dụ, đối với một khoản vay có lãi suất thay đổi và rủi ro tín dụng khác nhau, giá trị hợp lý cần phản ánh cả dòng tiền kỳ vọn, mức lãi suất thị trường phù hợp và xác suất thu hồi. Nếu chỉ chiết khấu dòng tiền theo lãi suất hợp đồng mà không điều chỉnh cho rủi ro tín dụng, kết quả định giá có thể không phản ánh đúng giá trị kinh tế của khoản vay.
Kỹ thuật định giá được sử dụng
Kỹ thuật định giá phụ thuộc vào đặc điểm của tài sản và chất lượng thông tin sẵn có. Một số kỹ thuật phổ biến gồm:
Định giá dựa trên giá thị trường
Phương pháp này sử dụng giá giao dịch gần nhất hoặc giá đấu thầu có thể quan sát được cho tài sản tương đương. Ví dụ, cổ phiếu của ngân hàng có giao dịch sàn tập trung thường được định giá dựa trên giá đóng cửa tại ngày báo cáo, trừ khi giao dịch không đủ thanh khoản hoặc có dấu hiệu bất thường.
Định giá dựa trên mô hình
Đối với công cụ không có giá thị trường đáng tin cậy, tổ chức xây dựng mô hình dựa trên các giả định có thể quan sát hoặc ước tính hợp lý. Ví dụ, giá trị hợp lý của một khoản vay có thể được xác định thông qua việc chiết khấu dòng tiền kỳ vọn với lãi suất phản ánh rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản. Đối với phái sinh không có thị trường giao dịch liên tục, tổ chức có thể áp dụng mô hình Black–Scholes hoặc mô hình phù hợp với cấu trúc sản phẩm.
Định giá dựa trên giá giao dịch gần nhất
Giá giao dịch gần nhất có thể được sử dụng khi điều kiện giao dịch ban đầu hoặc điều kiện giao dịch thông thường tồn tại và có thể chứng minh là phù hợp với điều kiện hiện tại. Tuy nhiên, tổ chức cần đánh giá liệu thời gian trôi qua, thay đổi điều kiện thị trường hoặc thay đổi thông tin quan trọng có làm giá này mất ý nghĩa hay không.
Kiểm soát chất lượng định giá
Kiểm soát chất lượng định giá là trọng tâm của quản trị định giá vì nhiều kết quả thường được xác định bởi các tham số khó quan sát trực tiếp. Các kiểm soát có thể bao gồm:
- Xác minh tính đầy đủ, chính xác và cập nhật của dữ liệu đầu vào.
- Phê duyệt mô hình, phương pháp luận và các giả định định giá.
- Kiểm soát việc thay đổi tham số nhằm ngăn chặn tình trạng điều chỉnh kết quả thiếu cơ sở.
- Đối chiếu kết quả định giá với dữ liệu thị trường và kết quả của các mô hình khác khi có thể.
- Phân tích biến động định giá theo thời gian, cấp sản phẩm và loại tài sản.
- Thực hiện kiểm tra độc lập đối với tài sản trọng yếu, mô hình mới hoặc kết quả có mức độ bất thường.
- Báo cáo các giới hạn, điểm yếu và điều kiện mà mô hình không thể phản ánh tốt.
Ví dụ, nếu lãi suất điều chỉnh đầu vào thay đổi đáng kể làm giá trị định giá của một danh mục phái sinh thay đổi vượt ngưỡng cảnh báo, đơn vị quản trị định giá cần xác định nguyên nhân. Thay đổi đó có phải do cập nhật dữ liệu hay do lỗi kỹ thuật, kiểm soát vận hành hay thay đổi hành vi thị trường hay không.
Chênh lệch định giá và kiểm soát giá trị
Chênh lệch định giá là khoảng khác biệt giữa giá trị hợp lý được tính toán và giá tham chiếu hoặc giá giao dịch gần nhất. Tổ chức thường xây dựng ngưỡng chênh lệch dựa trên tính thanh khoản, mức độ biến động của tài sản, chất lượng mô hình và yêu cầu kiểm soát của từng danh mục.
Khi chênh lệch vượt ngưỡng, quy trình xử lý cần xác định:
- Nguyên nhân có phải do biến động bình thường của thị trường hay do lỗi dữ liệu, tham số hay mô hình hay không.
- Tác động tài chính đến lợi nhuận, vốn, tỷ lệ an toàn hoặc báo cáo quản trị.
- Khả năng điều chỉnh hoặc bổ sung thông tin đầu vào.
- Nhu cầu trình bày hoặc phê duyệt với cấp quản lý, hội đồng quản trị, kiểm toán hoặc cơ quan quản lý liên quan.
Ví dụ, giá cổ phiếu giảm mạnh do thị trường thanh khoản khan hiếm có thể tạo chênh lệch giữa giá sàn và giá ước tính hợp lý. Tổ chức cần phân biệt với tình huống dữ liệu định giá bị sai, tránh tự động điều chỉnh giá trị theo một biến động chưa được phân tích.
Vai trò và trách nhiệm trong quản trị định giá
Mô hình quản trị định giá thường được phân định rõ theo ba cấp:
- Đơn vị kinh doanh: cung cấp thông tin về tài sản, điều kiện hợp đồng, kế hoạch dòng tiền và các thay đổi có ảnh hưởng đến giá trị.
- Đơn vị định giá độc lập: xây dựng, kiểm tra và trình duyệt phương pháp định giá, đồng thời đề xuất hoặc phê duyệt kết quả theo thẩm quyền.
- Cấp quản lý và các ủy ban liên quan: phê duyệt chính sách, giám sát xu hướng và rủi ro định giá, quyết định các ngoại lệ hoặc hướng xử lý trọng yếu.
Kế toán chịu trách nhiệm đối với phân loại tài sản, chính sách kế toán và trình bày báo cáo tài chính. Kiểm toán nội bộ đánh giá tính hiệu quả của các quy trình định giá. Quản trị rủi ro theo dõi tác động của định giá đến các chỉ tiêu rủi ro. Công nghệ thông tin bảo đảm hệ thống, dữ liệu và quyền truy cập hoạt động kiểm soát.
Một nguyên tắc quan trọng là người trực tiếp xây dựng hoặc điều chỉnh kết quả định giá không nên đồng thời là người độc lập kiểm tra và phê duyệt chính kết quả đó. Việc phân tách trách nhiệm giúp hạn chế xung đột lợi ích và tăng độ tin cậy của thông tin định giá.
Quản trị định giá trong báo cáo tài chính
Giá trị hợp lý thường được trình bày theo cấp độ hợp lý của dữ liệu đầu vào: mức 1 là giá niêm yết trên các thị trường hoạt động; mức 2 là các tham số quan sát trực tiếp như lãi suất, giá swap hoặc chênh lệch tín dụng; mức 3 là các tham số quan sát gián tiếp hoặc ước tính từ dữ liệu thị trường.
Tổ chức cần xác định cơ sở phân loại và phương pháp định giá tương ứng cho từng cấp. Khi một tài sản được chuyển từ cấp 1 sang cấp 2 hoặc cấp 3, tổ chức phải giải thích lý do và đánh giá tác động của thay đổi này. Ví dụ, nếu cổ phiếu bị đình chỉ giao dịch trong thời gian dài, giá đóng cửa cuối cùng có thể không còn đại diện cho giá trị hợp lý hiện tại, dù vẫn được xếp ở cấp 1 theo quy ước kế toán.
Ngoài ra, tổ chức cần đánh giá tác động của việc thay đổi kỹ thuật định giá, chẳng hạn chuyển từ chiết khấu dòng tiền sang mô hình tham số thị trường. Thay đổi đó có thể làm thay đổi giá trị ghi nhận, phân loại cấp độ hợp lý hoặc mức độ trọng yếu của thông tin đầu vào.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Khi nào tổ chức phải sử dụng mô hình định giá thay vì lấy giá thị trường?
Tổ chức thường phải sử dụng mô hình khi tài sản không có giá giao dịch thường xuyên, đề nghị thị trường không đủ sâu, giá niêm yết không còn phản ánh điều kiện hiện tại hoặc công cụ có đặc điểm phức tạp. Trước khi áp dụng mô hình, tổ chức cần đánh giá tính phù hợp của dữ liệu và khả năng quan sát các tham số quan trọng.
Hỏi: Kết quả định giá của tài sản có được thay đổi để đạt mục tiêu báo cáo không?
Không. Mọi thay đổi tham số, mô hình hoặc giả định đều phải có cơ sở kinh tế và kỹ thuật, được kiểm soát và phê duyệt theo thẩm quyền. Việc điều chỉnh chỉ để phù hợp với kết quả mong muốn có thể làm mất tính trung thực của thông tin tài chính.
Hỏi: Ai chịu trách nhiệm phê duyệt kết quả định giá tài sản?
Trách nhiệm phụ thuộc vào cơ cấu quản trị và mức độ trọng yếu của tài sản. Tuy nhiên, bộ phận kinh doanh cung cấp thông tin, bộ phận định giá tính toán, cấp quản lý phê duyệt, còn kế toán chịu trách nhiệm về chính sách và trình bày. Các khung kiểm soát cụ thể phải được quy định trong chính sách quản trị định giá của tổ chức.
Kết luận
Quản trị định giá tài sản tài chính là hoạt động liên phòng ban đòi hỏi tính chuyên nghiệp, khả năng truy xuất dữ liệu, kiểm soát mô hình và quy trình phê duyệt rõ ràng. Một hệ thống hiệu quả giúp tổ chức ghi nhận giá trị tài sản phù hợp, hạn chế rủi ro định giá, hỗ trợ quản trị rủi ro và cung cấp thông tin đáng tin cậy cho các bên quan tâm. Hiệu quả của hoạt động này không chỉ phụ thuộc vào độ phức tạp của mô hình mà còn phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, tính độc lập của kiểm soát và khả năng phát hiện kịp thời các sai lệch trong kết quả định giá.