Phương pháp vốn chủ sở hữu
Phương pháp vốn chủ sở hữu (tiếng Anh: Equity Method) là phương pháp kế toán dùng để ghi nhận ban đầu và duy trì hạch toán khoản đầu tư của nhà đầu tư vào công ty liên kết (associate) hoặc đơn vị nhận đầu tư có ảnh hưởng đáng kể. Theo phương pháp này, khoản đầu tư được ghi nhận ban đầu theo giá gốc, sau đó được điều chỉnh tăng hoặc giảm tương ứng với phần biến động của phần sở hữu của nhà đầu tư trong tài sản thuần (net assets) của công ty liên kết phát sinh sau ngày mua khoản đầu tư. Phần lãi hoặc lỗ của nhà đầu tư trong kết quả kinh doanh của công ty liên kết được ghi nhận vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh hợp nhất (hoặc báo cáo kết quả kinh doanh riêng trong trường hợp không hợp nhất), còn phần thay đổi trong các khoản mục thu nhập toàn diện khác của công ty liên kết được ghi nhận vào thu nhập toàn diện khác của nhà đầu tư.
Điều kiện áp dụng
Phương pháp vốn chủ sở hữu chỉ được áp dụng khi khoản đầu tư tạo cho nhà đầu tư ảnh hưởng đáng kể (significant influence) đối với đơn vị nhận đầu tư, mà không phải là quyền kiểm soát hay đồng kiểm soát. Ảnh hưởng đáng kể thường được xác định khi nhà đầu tư nắm giữ từ 20% đến dưới 50% quyền biểu quyết tại đơn vị nhận đầu tư (theo chuẩn mực kế toán quốc tế IAS 28 và chuẩn mực kế toán Việt Nam tương đương). Nếu nhà đầu tư nắm giữ trên 50% quyền biểu quyết và có quyền kiểm soát, khoản đầu tư phải được hợp nhất toàn bộ thay vì sử dụng phương pháp vốn chủ sở hữu. Trường hợp nắm giữ dưới 20% nhưng có bằng chứng rõ ràng về ảnh hưởng đáng kể (ví dụ: đại diện trong hội đồng quản trị, tham gia quyết định chính sách, có giao dịch trao đổi vật chất đáng kể), nhà đầu tư vẫn có thể áp dụng phương pháp này.
Cơ chế ghi nhận trong báo cáo tài chính
Quy trình ghi nhận theo phương pháp vốn chủ sở hữu được thực hiện theo trình tự: (1) Ghi nhận ban đầu khoản đầu tư theo giá gốc bao gồm cả chi phí giao dịch; (2) Cuối kỳ kế toán, nhà đầu tư căn cứ vào báo cáo tài chính của công ty liên kết để xác định phần sở hữu của mình trong tài sản thuần, từ đó điều chỉnh giá trị khoản đầu tư theo tỷ lệ sở hữu nhân với tài sản thuần biến động; (3) Phần lãi hoặc lỗ của nhà đầu tư được ghi nhận một cách tương ứng vào chi phí hoặc doanh thu hoạt động tài chính trên báo cáo kết quả kinh doanh; (4) Các khoản cổ tức nhận được bằng tiền hoặc tương đương tiền sẽ làm giảm giá trị khoản đầu tư, không được ghi nhận vào doanh thu hoạt động tài chính; (5) Chênh lệch giữa giá trị khoản đầu tư thuần tại ngày mua và phần sở hữu trong giá trị hợp lý tài sản thuần được xử lý như lợi thế thương mại (goodwill) và được khấu hao/trích khấu trừ theo quy định.
Ví dụ minh họa
Giả sử Ngân hàng A đầu tư vào Công ty B với tỷ lệ 30% sở hữu, giá mua khoản đầu tư là 300 tỷ đồng. Tại thời điểm mua, tài sản thuần hợp lý của Công ty B là 800 tỷ đồng, như vậy phần sở hữu của Ngân hàng A trong tài sản thuần hợp lý là 240 tỷ đồng. Khoản chênh lệch 60 tỷ đồng (300 tỷ - 240 tỷ) được coi là lợi thế thương mại và sẽ được trích khấu hao trong một khoảng thời gian nhất định. Nếu trong năm Công ty B có lợi nhuận sau thuế 100 tỷ đồng, Ngân hàng A sẽ ghi nhận khoản thu nhập theo phương pháp vốn chủ sở hữu là 30 tỷ đồng (30% × 100) vào báo cáo kết quả kinh doanh. Giá trị khoản đầu tư trên bảng cân đối kế toán hợp nhất của Ngân hàng A cuối năm sẽ tăng từ 300 lên 330 tỷ đồng (chưa tính khấu hao lợi thế thương mại). Nếu Công ty B chia cổ tức bằng tiền 20 tỷ đồng cho Ngân hàng A, khoản đầu tư sẽ giảm 20 tỷ đồng và Ngân hàng không ghi nhận doanh thu cổ tức. Không, ví dụ trên chỉ mang tính minh họa cho người luyện thi.
Lưu ý khi áp dụng trong báo cáo tài chính hợp nhất
Khi lập báo cáo tài chính hợp nhất, các ngân hàng và tổ chức tín dụng cần đặc biệt chú ý một số điểm sau: thứ nhất, chỉ áp dụng phương pháp vốn chủ sở hữu cho khoản đầu tư vào công ty liên kết chứ không áp dụng cho công ty con; thứ hai, khi báo cáo tài chính của công ty liên kết được lập theo chuẩn mực kế toán khác hoặc có kỳ kế toán khác với nhà đầu tư, cần thực hiện các điều chỉnh phù hợp để đảm bảo tính nhất quán; thứ ba, khi phát sinh giao dịch nội bộ giữa nhà đầu tư và công ty liên kết, phần lãi/lỗ chưa thực hiện phải được loại trừ tương ứng với tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư trong công ty liên kết; thứ tư, cần kiểm tra và đánh giá khả năng suy giảm giá trị của khoản đầu tư theo phương pháp vốn chủ sở hữu khi có dấu hiệu tổn thất, nếu giá trị thu hồi ước tính nhỏ hơn giá trị ghi sổ thì phải trích lập dự phòng tổn thất đầu tư theo quy định.
(Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo cho mục đích học tập và ôn thi, không thay thế các quy định pháp luật hiện hành hay tư vấn chuyên môn từ kế toán viên, kiểm toán viên được cấp chứng chỉ hành nghề.)