Mô hình xác định giá quyền chọn
Mô hình xác định giá quyền chọn là tập hợp các phương trình toán học được sử dụng để ước tính giá hiện tại của quyền chọn, dựa trên giá cơ sở, giá thực hiện, thời hạn đáo hạn, lãi suất, biến động lợi nhuận và các yếu tố có thể phát sinh trong quá trình thực hiện quyền chọn. Kết quả của mô hình là giá lý thuyết của quyền chọn tại một thời điểm xác định.
Các mô hình phổ biến trong thực tế gồm mô hình Black – Scholes – Merton dành cho quyền chọn châu Âu, mô hình Black – Scholes dành cho quyền chọn Mỹ có cổ tức, mô hình binomial Cox – Ross – Rubinstein và một số mô hình phục vụ định giá quyền chọn trên trái phiếu, hàng hóa, tiền tệ hoặc phái sinh trên chỉ số. Việc lựa chọn mô hình phụ thuộc vào đặc điểm của quyền chọn, giả định về thị trường và mục tiêu phân tích.
Trong ngân hàng và công ty chứng khoán, kết quả định giá được dùng để xây dựng bảng giá, quản trị rủi ro danh mục phái sinh, đánh giá giá trị hợp đồng, kiểm toán các công cụ tài chính và hỗ trợ quyết định giao dịch. Do mô hình dựa trên giả định, giá tính toán không phải lúc nào cũng bằng giá giao dịch thực tế trên thị trường.
Thành phần của mô hình định giá quyền chọn
Một mô hình định giá thường sử dụng các đầu vào cơ bản sau:
- Giá cơ sở: giá hiện tại của tài sản cơ sở, chẳng hạn giá cổ phiếu hoặc chỉ số.
- Giá thực hiện: mức giá mà người mua quyền chọn có quyền mua hoặc bán tài sản cơ sở.
- Thời hạn: thời gian còn lại cho đến ngày đáo hạn, tính theo năm.
- Lãi suất phi rủi ro: lãi suất tương đương sau khi điều chỉnh theo cơ chế chia cổ tức, thường dùng trong mô hình Black – Scholes.
- Biến động lợi nhuận: mức độ biến động kỳ vọng của tài sản cơ sở, thường được ước tính từ dữ liệu lịch sử.
- Tỷ suất cổ tức: tỷ lệ cổ tức kỳ vọng hoặc tỷ suất cổ tức tương đương.
- Hệ số điều chỉnh phát hành: thể hiện giá trị thị trường của quyền chọn so với quyền chọn trên cổ phiếu cơ sở, quan trọng với quyền chọn cổ phiếu có phát hành mới.
Biến động là một trong những đầu vào quan trọng nhất. Khi biến động tăng, quyền chọn thường có giá trị lý thuyết cao hơn vì người mua có nhiều cơ hội thu lợi khi giá tài sản biến động mạnh. Ngược lại, giá thực hiện tăng thường làm giá trị quyền chọn mua giảm và giá trị quyền chọn bán tăng.
Cách vận hành của mô hình Black – Scholes
Trong mô hình Black – Scholes – Merton, giá quyền chọn châu Âu được xác định bằng công thức gồm hai thành phần: giá trị hiện tại của tài sản cơ sở được điều chỉnh theo xác suất thực hiện và giá thực hiện được chiết khấu cùng xác suất không thực hiện.
Các biến thể quan trọng gồm:
- Quyền chọn mua: quyền mua tài sản cơ sở tại giá thực hiện.
- Quyền chọn bán: quyền bán tài sản cơ sở tại giá thực hiện.
- Quyền chọn bán có điều kiện: quyền chọn bán chỉ có thể thực hiện khi giá tài sản cơ sở đạt hoặc vượt một mức xác định.
Mô hình có một số giả định nổi bật, gồm giá tài sản cơ sở tuân theo quy trình ngẫu nhiên hình học, lãi suất và biến động được giả định là hằng số trong suốt thời gian thực hiện, không có tạp chí dương trong thị trường hoàn toàn cạnh tranh, các quyền chọn có thể mua bán liên tục và người mua có thể vay vốn ở lãi suất phi rủi ro.
Trong thực tế, các giả định có thể không hoàn toàn đúng. Chẳng hạn, lãi suất có thể thay đổi theo thời gian, thị trường có thể mất thanh khoản, giá cổ phiếu có thể nhảy giá và quyền chọn Mỹ có thể được thực hiện vào bất kỳ ngày nào. Vì vậy, mô hình thường được bổ sung bằng phương pháp mô phỏng, phương pháp sai lệch phân phối hoặc dữ liệu thị trường.
Phân biệt giá lý thuyết và giá thị trường
Giá quyền chọn do mô hình tính ra là giá lý thuyết, trong khi giá thị trường là mức giá thực tế mà các bên giao dịch chấp nhận. Chênh lệch giữa hai mức giá có thể xuất phát từ:
- Sai lệch về biến động lợn huận được sử dụng;
- Thay đổi lãi suất hoặc tỷ suất cổ tức;
- Mức độ thanh khoản khác nhau;
- Giới hạn giao dịch và chi phí giao dịch;
- Khác biệt về khẩu vị rủi ro của nhà đầu tư;
- Tính chất của thị trường, ví dụ phân đoạn thanh khoản trong một số giai đoạn căng thẳng.
Do đó, khi phân tích một mức giá quyền chọn, người lao động cần kiểm tra đồng thời giá thị trường, giá lý thuyết, biến động ẩn định và các yếu tố thị trường liên quan. Biến động ẩn định là mức biến động lợi nhuận được suy ra từ giá thị trường thông qua mô hình, qua đó phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tơ về mức độ biến động tương lai của tài sản.
Ứng dụng trong tuyển dụng ngân hàng
Câu hỏi định giá quyền chọn thường được sử dụng để đánh giá khả năng phân tích và kiểm chứng mô hình của ứng viên vị trí phân tích tài chính, kinh doanh sản phẩm phái sinh, quản trị rủi ro thị trường hoặc kinh doanh chiến lược. Ứng viên cần hiểu rõ ý nghĩa từng đầu vào, giả định của mô hình, điểm mạnh, điểm yếu và cách kiểm tra kết quả định giá.
Một phép kiểm tra thường gặp là thay đổi một đầu vào rồi đánh giá tác động đến giá quyền chọn. Ví dụ, nếu giá cổ phiếu cơ sở tăng, giá quyền chọn mua thường tăng và giá quyền chọn bán thường giảm. Nếu biến động tăng, giá của cả quyền chọn mua và quyền chọn bán thường tăng. Nếu giá thực hiện tăng, giá quyền chọn mua giảm, còn giá quyền chọn bán tăng.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Nếu biến động lợi nhuận tăng, giá quyền chọn mua và quyền chọn bán thay đổi như thế nào?
Cả hai loại quyền chọn thường tăng giá trị lý thuyết. Biến động cao làm tăng khả năng giá tài sản cơ sở đạt mức có lợi cho người mua, dù người mua quyền chọn mua và người mua quyền chọn bán hưởng lợi từ các diễn biến khác nhau.
Hỏi: Vì sao giá lý thuyết của quyền chọn có thể khác giá giao dịch thực tế?
Giá thị trường phản ánh cung, cầu, thanh khoản, chi phí giao dịch và kỳ vọng rủi ro của các bên. Trong khi đó, giá lý thuyết dựa trên các giả định chuẩn hóa của mô hình, nên không thể phản ánh đầy đủ những điều kiện thực tế.
Hỏi: Khi nào nên dùng mô hình binomial thay vì Black – Scholes?
Mô hình binomial thường phù hợp với quyền chọn Mỹ có thể thực hiện sớm, khi cần mô phỏng nhiều điểm đáo hạn, hoặc khi cần trình bày cơ chế phân tích rủi ro theo từng bước. Mô hình Black – Scholes thường được ưu tiên khi cần công thức nhanh, gọn và phù hợp với quyền chọn châu Âu.
Nội dung mang tính tham khảo cho mục tiêu học tập và ôn thi, không thay thế tư vấn chuyên môn về định giá, kế toán, pháp luật hoặc quản trị rủi ro.