Kế toán thuê hoạt động
Kế toán thuê hoạt động là phương pháp kế toán áp dụng cho các hợp đồng thuê mà bản chất kinh tế là bên cho thuê chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu tài sản cho bên thuê, hay ngược lại phía bên cho thuê vẫn nắm giữ phần lớn rủi ro và lợi ích đó. Trước khi IFRS 16 có hiệu lực (từ ngày 01/01/2019), hầu hết các hợp đồng thuê đều được phân loại thành thuê hoạt động hoặc thuê tài chính. Tuy nhiên, kể từ khi chuẩn mực IFRS 16 được ban hành, mô hình ghi nhận đã có sự thay đổi căn bản: bên thuê phải ghi nhận hầu hết các hợp đồng thuê theo mô hình duy nhất, trong đó quyền sử dụng tài sản (Right-of-Use Asset) và nghĩa vụ thuê (Lease Liability) được đưa vào bảng cân đối kế toán. Thuật ngữ "kế toán thuê hoạt động" hiện nay chủ yếu được sử dụng dưới góc độ bên cho thuê, vì phía bên thuê gần như không còn phân loại thuê hoạt động theo nghĩa truyền thống.
Phân loại hợp đồng thuê theo chuẩn mực kế toán
Theo IAS 17 (chuẩn mực cũ, áp dụng trước 2019), hợp đồng thuê được phân thành hai loại:
- Thuê tài chính: Bên cho thuê chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích cho bên thuê. Bên thuê ghi nhận tài sản trên bảng cân đối kế toán, khấu hao tài sản thuê và ghi nhận nghĩa vụ nợ tương ứng.
- Thuê hoạt động: Mọi trường hợp không phải thuê tài chính. Bên thuê ghi nhận chi phí thuê định kỳ theo phương pháp đường thẳng vào báo cáo kết quả kinh doanh.
Theo IFRS 16 (có hiệu lực từ 01/01/2019), đối với bên thuê, gần như toàn bộ hợp đồng thuê (trừ một số ngoại lệ như thuê ngắn hạn dưới 12 tháng và thuê tài sản giá trị nhỏ) đều phải ghi nhận tài sản quyền sử dụng và nghĩa vụ thuê. Đối với bên cho thuê, IFRS 16 vẫn giữ nguyên mô hình phân loại thành thuê hoạt động và thuê tài chính.
Cách ghi nhận kế toán thuê hoạt động phía bên cho thuê
Phía bên cho thuê tiếp tục ghi nhận tài sản cho thuê trên bảng cân đối kế toán như tài sản cố định thông thường. Các nghiệp vụ kế toán chính bao gồm:
- Doanh thu cho thuê: Ghi nhận theo phương pháp đường thẳng trong suốt thời hạn thuê, phân bổ đều qua các kỳ báo cáo.
- Khấu hao tài sản cho thuê: Áp dụng chính sách khấu hao như đối với tài sản cố định hữu hình, tuân thủ theo thời gian hữu dụng ước tính của tài sản.
- Chi phí ban đầu phát sinh để đàm phán và ký kết hợp đồng: Được ghi nhận như chi phí trả trước và phân bổ theo phương pháp đường thẳng tương ứng với thời hạn cho thuê.
- Giá trị còn lại ước tính: Bên cho thuê cần xem xét định kỳ giá trị còn lại ước tính của tài sản và điều chỉnh chính sách khấu hao nếu có thay đổi đáng kể.
Cách ghi nhận kế toán thuê hoạt động phía bên thuê (theo IAS 17 cũ)
Trước thời điểm áp dụng IFRS 16, bên thuê theo hợp đồng thuê hoạt động thực hiện:
- Ghi nhận chi phí thuê vào báo cáo kết quả kinh doanh theo phương pháp đường thẳng trong suốt thời hạn thuê.
- Không ghi nhận tài sản thuê trên bảng cân đối kế toán (ngoại trừ trường hợp thanh toán trước được ghi nhận như chi phí trả trước).
- Thuyết minh trong báo cáo tài chính tổng số tiền thuê tối thiểu phải trả trong tương lai theo từng kỳ hạn.
Ví dụ minh họa
Ngân hàng TMCP A ký hợp đồng thuê văn phòng chi nhánh tại tỉnh B với thời hạn 5 năm, tổng giá trị hợp đồng 1,2 tỷ đồng, thanh toán đều mỗi năm 240 triệu đồng.
- Phía ngân hàng (bên thuê) theo IFRS 16: Ngày đầu tiên của hợp đồng, ngân hàng ghi nhận Tài sản quyền sử dụng tài sản giá trị hiện tại của các khoản thanh toán thuê trong tương lai (chiết khấu theo lãi suất ngầm định hoặc lãi suất vay thêm của bên thuê) và Nghĩa vụ thuê tương ứng. Mỗi kỳ, chi phí khấu hao tài sản quyền sử dụng và chi phí lãi thuê được ghi nhận riêng biệt.
- Phía chủ nhà (bên cho thuê): Tài sản là văn phòng vẫn nằm trên sổ sách của chủ nhà, được khấu hao theo thời gian sử dụng hữu ích. Doanh thu cho thuê 240 triệu đồng/năm được ghi nhận đều qua 5 năm.
Ý nghĩa đối với công tác kế toán và kiểm toán ngân hàng
Đối với các ngân hàng thương mại tại Việt Nam hiện nay, khi áp dụng IFRS 16, mọi hợp đồng thuê văn phòng chi nhánh, thuê mặt bằng giao dịch, thuê xe ô tô đều phải được đánh giá và ghi nhận tài sản quyền sử dụng. Điều này làm tăng tổng tài sản và nợ phải trả trên bảng cân đối kế toán, đồng thời thay đổi cấu trúc chi phí từ chi phí thuê hoạt động đơn lẻ thành chi phí khấu hao và chi phí lãi thuê. Các chỉ tiêu tài chính như ROA, tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu cũng chịu tác động.
Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo tổng quát về nguyên tắc kế toán quốc tế, không thay thế tư vấn chuyên môn về áp dụng chuẩn mực cụ thể tại từng đơn vị.