Kế toán hợp đồng tương lai
Kế toán hợp đồng tương lai là hệ thống các nguyên tắc và phương pháp ghi nhận, đo lường và trình bày trong sổ sách kế toán đối với các giao dịch mua bán hợp đồng tương lai (futures contract) được thực hiện tại các sàn giao dịch chứng khoán phái sinh hoặc trên thị trường hàng hóa. Đặc thù của kế toán hợp đồng tương lai nằm ở chỗ các vị thế mua/bán chưa được thanh toán vật chất tại ngày kết thúc kỳ kế toán, nhưng vẫn phát sinh lãi/lỗ hàng ngày do cơ chế thanh toán bù trừ (mark-to-market) và yêu cầu ký quỹ biến động (variation margin). Người làm kế toán tại các công ty chứng khoán, ngân hàng đầu tư, hoặc doanh nghiệp sản xuất – kinh doanh hàng hóa có sử dụng phái sinh để phòng ngừa rủi ro đều cần nắm vững cách hạch toán các khoản mục này theo đúng chuẩn mực kế toán Việt Nam hiện hành.
Đặc điểm của hợp đồng tương lai ảnh hưởng đến kế toán
Hợp đồng tương lai có ba đặc điểm khiến cách ghi nhận kế toán khác biệt so với giao dịch mua bán hàng hóa thông thường.
Thứ nhất, thanh toán bù trừ hàng ngày (daily settlement). Cuối mỗi phiên giao dịch, Sở Giao dịch Chứng khoán hoặc Sở Giao dịch Hàng hóa xác định giá đóng cửa làm giá thanh toán. Lãi/lỗ phát sinh trong ngày được cộng/trừ trực tiếp vào tài khoản ký quỹ của nhà đầu tư, chứ không chờ đến ngày đáo hạn.
Thứ hai, yêu cầu ký quỹ (margin). Khi mở vị thế, nhà đầu tư phải nộp một khoản ký quỹ ban đầu (initial margin), thường từ 8% đến 15% giá trị hợp đồng tùy loại tài sản cơ sở. Nếu tài khoản ký quỹ giảm xuống dưới mức duy trì (maintenance margin), nhà đầu tư phải bổ sung thêm (margin call).
Thứ ba, giá trị hợp đồng cao và đòn bẩy lớn. Ví dụ, một hợp đồng tương lai chỉ số VN30 có giá trị danh nghĩa khoảng 1,3 tỷ đồng (tính theo điểm số nhân hệ số 100.000 đồng). Với mức ký quỹ 12%, nhà đầu tư chỉ cần bỏ ra khoảng 156 triệu đồng để kiểm soát hợp đồng trị giá hơn 1 tỷ đồng.
Nguyên tắc ghi nhận kế toán
Theo Chuẩn mực Kế toán Việt Nam và hướng dẫn của Bộ Tài chính về công cụ tài chính, kế toán hợp đồng tương lai tuân theo các nguyên tắc sau.
Ghi nhận ban đầu: Hợp đồng tương lai được ghi nhận vào sổ sách kế toán khi doanh nghiệp tham gia giao dịch trên sàn, tương ứng với thời điểm mở vị thế. Khoản ký quỹ ban đầu được hạch toán là tài sản tài chính ngắn hạn (thường sử dụng tài khoản 128 – Đầu tư ngắn hạn khác hoặc tài khoản liên quan đến phái sinh tùy theo hệ thống tài khoản của đơn vị).
Đo lường định kỳ theo giá thị trường (mark-to-market): Cuối mỗi ngày hoặc cuối kỳ kế toán, vị thế hợp đồng tương lai được đánh giá lại theo giá thị trường. Chênh lệch lãi/lỗ được ghi nhận ngay vào báo cáo kết quả kinh doanh trong kỳ phát sinh, không phải chờ đến khi đóng vị thế hoặc đáo hạn.
Ghi nhận khi thanh toán hoặc đáo hạn: Khi vị thế được đóng hoặc hợp đồng đến ngày đáo hạn và thanh toán bằng tiền, kế toán ghi nhận phần chênh lệch còn lại (nếu có) và hoàn trả ký quỹ về tài khoản tiền. Nếu thanh toán bằng tài sản cơ sở vật chất (ví dụ giao lúa, giao cao su, giao kim loại), căn cứ theo hợp đồng giao nhận hàng hóa thực tế.
Phân loại theo mục đích: Hợp đồng tương lai được sử dụng cho mục đích giao dịch (trading) hay phòng ngừa rủi ro (hedging) sẽ có cách trình bày trên báo cáo tài chính khác nhau. Với mục đích phòng ngừa rủi ro dòng tiền hoặc giá trị hợp lý, doanh nghiệp cần áp dụng kế toán phòng ngừa rủi ro theo Chuẩn mực Kế toán Việt Nam về công cụ tài chính.
Ví dụ minh họa
Một công ty chứng khoán mua 10 hợp đồng tương lai chỉ số VN30 ở mức 1.300 điểm, ký quỹ ban đầu 12% tương đương 156 triệu đồng/hợp đồng, tổng ký quỹ nộp là 1,56 tỷ đồng. Cuối ngày, chỉ số tăng lên 1.310 điểm, lãi 10 điểm × 100.000 đồng × 10 hợp đồng = 10 triệu đồng. Kế toán ghi nhận khoản lãi này vào doanh thu hoạt động đầu tư/phái sinh, đồng thời tăng tài khoản ký quỹ tương ứng. Nếu ngày hôm sau chỉ số giảm 15 điểm, lỗ 15 triệu đồng sẽ được ghi nhận ngay vào chi phí trong ngày.
Một số lưu ý khi hạch toán
Thứ nhất, doanh nghiệp cần tách riêng hạch toán ký quỹ ký quỹ ban đầu, ký quỹ bổ sung và khoản lãi/lỗ đã thanh toán hàng ngày để phục vụ đối chiếu với Trung tâm Lưu ký Chứng khoán hoặc sàn giao dịch.
Thứ hai, giá trị danh nghĩa (notional amount) của hợp đồng tương lai thường được thuyết minh trên báo cáo tài chính chứ không hạch toán trực tiếp, do bản chất hợp đồng không yêu cầu trao đổi toàn bộ giá trị danh nghĩa khi mở vị thế.
Thứ ba, với các doanh nghiệp phi tài chính sử dụng hợp đồng tương lai hàng hóa để phòng ngừa rủi ro giá nguyên vật liệu đầu vào, kế toán cần kết hợp với chuẩn mực kế toán liên quan đến hàng tồn kho (Thông tư hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp hiện hành) để đảm bảo phản ánh đúng bản chất kinh tế.
Thứ tư, các báo cáo nội bộ quản trị (management report) thường theo dõi thêm các chỉ số như giá trị rủi ro (Value at Risk – VaR), tỷ lệ ký quỹ sử dụng, và lãi/lỗ chưa thực hiện (unrealized P&L) để hỗ trợ ban lãnh đạo ra quyết định.
Nội dung trên đây mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn từ kế toán viên hoặc kiểm toán viên được cấp phép. Đối với các trường hợp phức tạp liên quan đến kế toán phòng ngừa rủi ro hay hợp nhất báo cáo tài chính có giao dịch phái sinh xuyên biên giới, doanh nghiệp nên tham khảo ý kiến của đơn vị tư vấn kế toán – kiểm toán độc lập và cập nhật các chuẩn mực, thông tư hướng dẫn mới nhất của Bộ Tài chính.