Hợp đồng tương lai thuộc đồng (Deliverable Forward)
Hợp đồng tương lai thuộc đồng là hợp đồng phái sinh có nghĩa bên mua có nghĩa vụ mua và bên bán có nghĩa vụ bán một tài sản cơ sở hoặc giá trị tài sản cơ sở tại ngày đáo hạn. Hợp đồng được kết luận ngay trong hiện tại, nhưng việc hoàn tất giao dịch, bàn giao tài sản cơ sở và thanh toán được thực hiện vào một ngày đáo hạn đã thỏa thuận trong hợp đồng. Khi đến ngày đáo hạn, các bên có thể hoàn tất nghĩa vụ bằng cách giao thực tài sản cơ sở, thay thế bằng tiền mặt hoặc nhận chênh lệch giá theo thỏa thuận trong hợp đồng.
Hình thức giao dịch này thường được gọi bằng tên tiếng Anh là deliverable forward. Tên gọi này nhấn mạnh nghĩa vụ bàn giao tài sản cơ sở tại ngày đáo hạn, thay vì chỉ bàn giao giá trị chênh lệch tại thời điểm kết luận hợp đồng. Cách giao dịch này khác với hợp đồng tương lai không thuộc đồng, trong đó hai bên chỉ thanh toán chênh lệch giá tại ngày đáo hạn mà không có nghĩa vụ bàn giao tài sản cơ sở.
Đặc điểm cấu trúc hợp đồng
Một hợp đồng tương lai thuộc đồng thường có các thành phần chính như sau:
- Loại tài sản cơ sở: chẳng hạn cổ phiếu, trái phiếu chính phủ, hợp đồng trái phiếu tương lai hoặc tài sản được các bên thỏa thuận.
- Số lượng tài sản: khối lượng giao dịch cụ thể.
- Ngày đáo hạn: thời điểm các bên hoàn tất nghĩa vụ giao dịch.
- Giá thỏa thuận: mức giá hoặc phương thức xác định giá tại ngày đáo hạn.
- Phương thức thanh toán: bàn giao tài sản cơ sở, thanh toán bằng tiền mặt, giao nhận chênh lệch hoặc cơ chế thay thế khác.
- Điều kiện điều chỉnh: điều khoản xử lý khi tài sản cơ sở bị thay đổi, tạm dừng giao dịch, không thể giao dịch hoặc xảy ra sự kiện bất thường.
Giá trị của hợp đồng có thể được đánh giá tại thời điểm kết luận và qua các thời điểm trước ngày đáo hạn. Khi giá thị trường của tài sản cơ sở biến động theo hướng có lợi cho bên mua, giá trị hợp đồng của bên mua có xu hướng tăng; khi giá thị trường giảm, bên mua có thể phải đối mặt với rủi ro thua lỗ trên vị thế hợp đồng.
Ví dụ nghiệp vụ
Giả sử ngân hàng A mua hợp đồng tương lai thuộc đồng với 1.000 cổ phiếu của một doanh nghiệp tại giá 50.000 đồng/cổ phiếu, với ngày đáo hạn là ngày 30 tháng 6 năm 2025. Ngân hàng A có nghĩa vụ mua và ngân hàng B có nghĩa vụ bán 1.000 cổ phiếu đó tại thời điểm đáo hạn.
Đến ngày 30 tháng 6 năm 2025, nếu giá thị trường của cổ phiếu là 56.000 đồng/cổ phiếu, hai bên có thể thực hiện giao dịch theo thỏa thuận:
- Nếu hợp đồng quy định bàn giao tài sản cơ sở, ngân hàng A mua 1.000 cổ phiếu với giá 50.000 đồng/cổ phiếu và ngân hàng B hoàn tất nghĩa vụ bán.
- Nếu hợp đồng quy định thanh toán bằng tiền mặt, ngân hàng A thanh toán cho ngân hàng B chênh lệch giá là 6.000 đồng/cổ phiếu, tương đương 6.000.000 đồng trên 1.000 cổ phiếu.
Ngược lại, nếu giá thị trường giảm xuống 45.000 đồng/cổ phiếu, bên mua sẽ phải bù chênh lệch theo hướng bất lợi, trừ khi điều khoản hợp đồng có cơ chế bảo vệ khác. Do đó, hợp đồng tương lai thuộc đồng vẫn có rủi ro thị trường, đặc biệt khi tài sản cơ sở có biến động giá mạnh.
Phân biệt với các hình thức liên quan
Hợp đồng tương lai thuộc đồng có nghĩa vụ giao dịch tài sản cơ sở, trong khi hợp đồng tương lai không thuộc đồng chỉ dẫn tới nghĩa vụ thanh toán chênh lệch. Vì vậy, rủi ro và nghĩa vụ của hai bên trong mỗi hình thức không hoàn toàn giống nhau.
Hợp đồng tương lai thuộc đồng cũng cần được phân biệt với hợp đồng mua bán tài sản cơ sở thông thường. Hợp đồng mua bán thông thường thường yêu cầu thanh toán và bàn giao tài sản ngay hoặc trong thời gian ngắn; trong khi hợp đồng tương lai thuộc đồng, các nghĩa vụ được xác lập tại thời điểm kết luận nhưng được thực hiện tại ngày đáo hạn.
Ngoài ra, hợp đồng tương lai thuộc đồng không đồng nghĩa với hợp đồng phái sinh có đối tác thanh toán bổ sung, trong đó các bên có thể thực hiện nghĩa vụ thông qua một bên trung gian. Khi kết luận hợp đồng, người thực hiện cần kiểm tra rõ bên mua, bên bán, tài sản cơ sở, cơ chế thanh toán và các điều khoản xử lý rủi ro.
Rủi ro và yêu cầu kiểm soát
Rủi ro chủ yếu của hợp đồng tương lai thuộc đồng là rủi ro giá và rủi ro thanh toán hoặc bàn giao. Nếu tài sản cơ sở bị hạn chế giao dịch, bị đình chỉ hoặc không thể bàn giao đúng hạn, các bên cần thực hiện điều khoản thay thế hoặc thay thế tài sản theo thỏa thuận trong hợp đồng.
Đối với ngân hàng, hợp đồng còn liên quan đến việc xác định giá trị hợp đồng, đối tác đối chiếu, giới hạn rủi ro, ký quỹ hoặc biện pháp bảo đảm và kiểm soát chênh lệch giá. Hồ sơ giao dịch cần lưu giữ hợp đồng, xác nhận rõ thỏa thuận về tài sản cơ sở và ngày đáo hạn, đồng thời theo dõi các thay đổi có thể ảnh hưởng đến khả năng hoàn thành nghĩa vụ.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Hợp đồng tương lai thuộc đồng khác hợp đồng tương lai không thuộc đồng ở điểm nào?
Hợp đồng tương lai thuộc đồng tạo ra nghĩa vụ mua hoặc bán tài sản cơ sở tại ngày đáo hạn. Hợp đồng tương lai không thuộc đồng chủ yếu tạo ra nghĩa vụ thanh toán chênh lệch giá tại ngày đáo hạn, không đòi hỏi bàn giao tài sản cơ sở.
Hỏi: Nếu tại ngày đáo hạn không thể bàn giao tài sản cơ sở thì xử lý thế nào?
Các bên phải áp dụng điều khoản xử lý rủi ro đã thỏa thuận trong hợp đồng, chẳng hạn thanh toán bằng tiền mặt, giao nhận chênh lệch, kéo dài ngày đáo hạn hoặc thay thế tài sản. Phương án cụ thể phụ thuộc vào điều khoản hợp đồng và quy định áp dụng.
Hỏi: Khi giá tài sản cơ sở tăng, bên mua trong hợp đồng tương lai thuộc đồng có chắc chắn được lợi không?
Không hoàn toàn. Bên mua có lợi về mặt giá trị khi giá tài sản cơ sở tăng, nhưng kết quả cuối cùng còn phụ thuộc vào phương thức thanh toán, chi phí giao dịch, điều khoản điều chỉnh và các yếu tố rủi ro khác trong hợp đồng.
Nội dung này mang tính tham khảo cho mục tiêu học tập và thi tuyển dụng, không thay thế tư vấn pháp lý hoặc tư vấn tài chính chuyên nghiệp.