Bỏ qua điều hướng

Hợp đồng phái sinh đồng thời (Phiên thương mại) là gì?

Nghiệp vụ ngân hàng

Hợp đồng phái sinh đồng thời (Phiên thương mại)

Hợp đồng phái sinh đồng thời, còn gọi là phiên thương mại, là loại hợp đồng phái sinh được kết cấu để hai bên thực hiện đồng thời các nghĩa vụ thanh toán dựa trên cùng một mốc thời gian hoặc một sự kiện thanh toán xác định. Mục tiêu chính của phiên thương mại là bảo đảm các giao dịch phái sinh không bị ảnh hưởng bởi rủi ro thị trường, rủi ro thanh toán hoặc việc một bên không đáp ứng nghĩa vụ.

Trong cấu trúc phổ biến, một bên đóng vai trò bên mua phái sinh và một bên đóng vai trò bên bán phái sinh. Hai bên thống nhất về mức giá, ngày đáo hạn, giá trị giao dịch, đồng tiền thanh toán và các điều kiện liên quan. Hợp đồng đồng thời còn được sử dụng trong các thỏa thuận hoán đổi phái sinh, phái sinh lãi suất, hợp đồng hoán đổi tiền và phái sinh hàng hóa.

Đặc điểm của phiên thương mại

Điểm nổi bật nhất của hợp đồng phái sinh đồng thời là hai phương án thanh toán phải được thực hiện đồng thời tại thời điểm đáo hạn hoặc tại ngày xác định trong hợp đồng. Hai bên không thanh toán một chiều như trong hợp đồng phái sinh thông thường, qua đó hạn chế rủi ro bên mua hoặc bên bán phải chịu rủi ro bồi thường do bên kia không thực hiện nghĩa vụ.

Ví dụ, ngân hàng thỏa thuận với khách hàng doanh nghiệp về một giao dịch phái sinh tỷ giá. Hai bên chốt mức tỷ giá thỏa thuận cho ngày đáo hạn. Nếu tỷ giá thực tế thay đổi theo hướng bất lợi cho khách hàng, ngân hàng có nghĩa vụ bồi thường; nếu tỷ giá thực tế biến động theo hướng có lợi cho khách hàng, khách hàng có nghĩa vụ bồi thường. Hai bên xác định nghĩa vụ dựa trên cùng một mốc thời gian và cùng một cơ sở tính toán.

Hợp đồng phái sinh đồng thời thường có các thành phần chính như:

  • Loại phái sinh và tài sản hoặc chỉ số cơ sở.
  • Ngày ký hợp đồng và ngày đáo hạn.
  • Khối lượng hoặc giá trị danh nghĩa.
  • Mức giá thực hiện hoặc tỷ giá thỏa thuận.
  • Công thức xác định giá trị thanh toán.
  • Phương thức thanh toán và tài khoản nhận hoặc chi trả.
  • Điều kiện ngừng trước đáo hạn, xử lý sai lệch và bất thường thị trường.
  • Điều khoản về khả năng bù trừ, thanh toán bổ sung hoặc gia hạn.
  • Điều khoản quản lý vốn, ký quỹ, bảo đảm và rủi ro đối tác.

Phân biệt với các hợp đồng phái sinh khác

Hợp đồng phái sinh đồng thời không đồng nghĩa với hợp đồng tương lai hoặc hợp đồng kỳ hạn. Hợp đồng tương lai thường yêu cầu bên mua và bên bán thực hiện nghĩa vụ thanh toán theo thời gian và quy trình được quy định, trong khi hợp đồng phái sinh đồng thời tập trung vào việc hai bên xác định nghĩa vụ thanh toán tại cùng một thời điểm theo một cơ chế thỏa thuận.

Với hợp đồng hoán đổi, hai bên vẫn có thể tiếp tục thực hiện các nghĩa vụ giao dịch chính hoặc nhận lãi, tiền và tài sản theo thỏa thuận ban đầu. Khi đó, hoán đổi phái sinh tạo nên một giao dịch phái sinh riêng. Đối với hợp đồng phái sinh đồng thời, hai phương án thanh toán được thiết kế để được xác định và thực hiện đồng thời, thay vì bên mua trả trước cho bên bán trong một giao dịch riêng biệt.

Một ví dụ minh họa là hoán đổi phái sinh lãi suất. Hai bên thỏa thuận hoán đổi dòng tiền lãi suất, chẳng hạn một bên nhận lãi theo lãi suất cố định và nhận lãi theo lãi suất tham chiếu, trong khi bên kia nhận ngược lại. Các dòng tiền có thể được thanh toán đồng thời vào một ngày xác định, đôi khi chỉ thanh toán phần chênh lệch nếu hợp đồng quy định như vậy.

Vai trò trong nghiệp vụ ngân hàng

Phiên thương mại được sử dụng để quản trị rủi ro tỷ giá, lãi suất và giá hàng hóa. Đối với doanh nghiệp có dòng tiền ngoại tệ hoặc chi phí phát sinh bằng ngoại tệ, giao dịch này giúp xây dựng mức chi phí hoặc thu nhập tương lai tương đối ổn định. Đối với ngân hàng, hợp đồng phái sinh đồng thời hỗ trợ kiểm soát biến động của danh mục tài sản, tài trợ vốn và nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro.

Trong hoạt động kinh doanh, phiên thương mại thường được xây dựng theo quy trình gồm:

  1. Xác định nhu cầu quản trị rủi ro và mức phơi nhiễm của khách hàng.
  2. Lựa chọn cấu trúc phái sinh, loại tiền tệ, kỳ hạn và mức giá thỏa thuận.
  3. Kiểm tra hạn mức, năng lực tài chính, tình trạng pháp lý và điều kiện giao dịch của khách hàng.
  4. Thống nhất các thông tin trên phiếu hoặc xác nhận giao dịch điện tử.
  5. Kiểm tra thẩm quyền ký kết, bảo đảm và các điều kiện quản trị rủi ro.
  6. Thiết lập cơ chế theo dõi giá trị hợp đồng, ký quỹ, bảo đảm và nghĩa vụ thanh toán.
  7. Thực hiện thanh toán tại ngày đáo hạn hoặc theo thời điểm được quy định.
  8. Lưu giữ chứng từ, đối chiếu dữ liệu và hoàn tất hồ sơ sau giao dịch.

Với giao dịch lớn hoặc phức tạp, hợp đồng cần có định nghĩa rõ cách tính giá trị thanh toán, nguồn dữ liệu tham chiếu, thời điểm xác định giá và cơ chế xử lý khi thị trường bị gián đoạn. Nếu hai bên không thể thanh toán cùng ngày do một nguyên nhân bất khả kháng, cần có phương án xử lý được thống nhất trước khi ký kết.

Ví dụ minh họa trong nghiệp vụ

Giả sử một doanh nghiệp xuất khẩu thu được 1 triệu USD sau ba tháng và cần thu hập tỷ giá cố định. Doanh nghiệp ký hợp đồng phái sinh đồng thời với ngân hàng, chốt tỷ giá bán USD tại ngày đáo hạn là 25.000 đồng/USD. Ngày đáo hạn, nếu tỷ giá thực tế là 24.500 đồng/USD, ngân hàng phải bồi thường chênh lệch 500.000 đồng cho doanh nghiệp. Nếu tỷ giá thực tế là 25.500 đồng/USD, doanh nghiệp phải thanh toán chênh lệch 500.000 đồng cho ngân hàng.

Thay vì doanh nghiệp thanh toán 25 triệu USD rồi nhận lại 24,5 triệu USD, hai bên có thể thực hiện nghĩa vụ theo cơ chế đồng thời mà hợp đồng thỏa thuận. Cách tính trong ví dụ này chỉ là minh họa; hợp đồng thực tế còn có thể quy định bù trừ, thanh toán bổ sung, chuyển giao dòng tiền, thay đổi đối tác hoặc xử lý bất thường thị trường.

Rủi ro và yêu cầu kiểm soát

Rủi ro lớn nhất của phiên thương mài là rủi ro đối tác, tức khả năng một bên không thực hiện hoặc không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thanh toán. Ngân hàng cần đánh giá hạn mức tín dụng, tình hình tài chính, tài sản bảo đảm và khả năng xử lý khi đối tác gặp khó khăn. Ngoài ra, cần theo dõi rủi ro thị trường, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất và rủi ro gián đoạn trong quá trình xác định giá trị hợp đồng.

Hợp đồng phái sinh đồng thời phải có đủ thông tin để xác định rõ:

  • Ai là bên mua và bên bán phái sinh.
  • Hợp đồng dựa trên tài sản, chỉ số hoặc tỷ giá nào.
  • Giá trị danh nghĩa và kỳ hạn là bao nhiêu.
  • Hai phương án thanh toán được tính như thế nào.
  • Thời điểm nào được coi là thời điểm thanh toán.
  • Có được thanh toán toàn bộ hay chỉ thanh toán chênh lệch.
  • Nghĩa vụ bảo đảm, ký quỹ hoặc bổ sung vốn được xử lý ra sao.
  • Hành động được thực hiện nếu có sai lệch dữ liệu hoặc bất thường thị trường.

Bên cạnh đó, cần phân biệt rõ hợp đồng phái sinh đồng thời với giao dịch tương lai, hợp đồng kỳ hạn, phái sinh ký quỹ và hoán đổi phái sinh. Mỗi cấu trúc có cơ chế thanh toán và mức độ rủi ro khác nhau, do đó không được sử dụng chung mẫu hợp đồng hoặc quy trình kiểm soát chỉ dựa trên tên gọi tổng quát.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Hợp đồng phái sinh đồng thời khác hợp đồng tương lai như thế nào?

Hợp đồng phái sinh đồng thời thiết kế để hai bên thực hiện các phương án thanh toán tại cùng một thời điểm hoặc theo cùng một sự kiện xác định. Hợp đồng tương lai thường gắn với việc mua hoặc bán tài sản tại ngày đáo hạn và có quy trình thanh toán riêng, chẳng hạn thanh toán trước, giao tài sản sau hoặc bù trừ theo thỏa thuận.

Hỏi: Trong phiên thương mại, hai bên có phải chuyển giao toàn bộ giá trị phái sinh hay chỉ thanh toán chênh lệch?

Điều này phụ thuộc vào cấu trúc hợp đồng. Một số phiên thương mại yêu cầu hai bên thanh toán đồng thời các khoản theo hai phương án đã thỏa thuận. Một số khác chỉ yêu cầu thanh toán chênh lệch giữa hai phương án để giảm số tiền thực chuyển và phát sinh chi phí giao dịch.

Hỏi: Khi một bên không thể thanh toán nghĩa vụ trong phiên thương mại, ngân hàng xử lý thế nào?

Ngân hàng cần căn cứ vào điều khoản xử lý vỡ nợ của hợp đồng, các biên bản thỏa thuận và tài liệu giao dịch để thực hiện biện pháp như yêu cầu bổ sung bảo đảm, chuyển giao hoặc bù trừ, chấm dứt trước đáo hạn có điều kiện, hoặc thực hiện quyền yêu cầu bồi thường theo thẩm quyền. Trước khi ký hợp đồng, cơ chế xử lý vỡ nợ và điều kiện kích hoạt cần được làm rõ bằng văn bản.

Nội dung mang tính tham khảo cho mục tiêu học tập và thi tuyển dụng, không thay thế tư vấn pháp lý hoặc tư vấn chuyên môn về giao dịch phái sinh.

Kiến thức này có trong đề thi tuyển dụng ngân hàng

Luyện thi với đề mô phỏng thực tế, chấm điểm tức thì

Thuật ngữ liên quan

A

AI trong ngân hàng (Artificial Intelligence in Banking)

Nghiệp vụ ngân hàng

AI trong ngân hàng (Artificial Intelligence in Banking) là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo — bao gồm

A

AML — Phòng chống rửa tiền (Anti-Money Laundering)

Nghiệp vụ ngân hàng

AML (Anti-Money Laundering — Phòng chống rửa tiền) là tổng hợp các biện pháp pháp lý, quy trình và h

A

AUM — Tổng tài sản quản lý tiếng Anh là gì?

Nghiệp vụ ngân hàng

AUM — Tổng tài sản quản lý tiếng Anh là AUM — Assets Under Management. Thuật ngữ ngân hàng song ngữ

A

AUM — Tổng tài sản quản lý tiếng Hàn là gì?

Nghiệp vụ ngân hàng

AUM — Tổng tài sản quản lý tiếng Hàn là AUM — 운용자산규모(운용자산규모). Thuật ngữ ngân hàng song ngữ Việt-Hàn.

A

AUM — Tổng tài sản quản lý tiếng Nhật là gì?

Nghiệp vụ ngân hàng

AUM — Tổng tài sản quản lý tiếng Nhật là AUM — 運用資産残高(うんようしさんざんだか). Thuật ngữ ngân hàng song ngữ Việ

A

AUM — Tổng tài sản quản lý tiếng Trung là gì?

Nghiệp vụ ngân hàng

AUM — Tổng tài sản quản lý tiếng Trung là AUM — 资产管理规模(zīchǎn guǎnlǐ guīmó). Thuật ngữ ngân hàng son

A

AUM — Tổng tài sản quản lý tiếng Tây Ban Nha là gì?

Nghiệp vụ ngân hàng

AUM — Tổng tài sản quản lý tiếng Tây Ban Nha là AUM — Activos Bajo Gestión. Thuật ngữ ngân hàng song

A

Acq

Nghiệp vụ ngân hàng

Acq là thuật ngữ phổ biến trong lĩnh vực ngân hàng tài chính.

T
thithu.com

Miễn trừ trách nhiệm: Nội dung câu hỏi trên thithu.com chỉ mang tính chất luyện tập và tham khảo, không đại diện cho đề thi chính thức của bất kỳ tổ chức nào. Chúng tôi không chịu trách nhiệm về kết quả thi thực tế của người dùng.