Bỏ qua điều hướng

Định giá nghĩa vụ tài chính là gì?

Thuật ngữ chung

Định giá nghĩa vụ tài chính

Định giá nghĩa vụ tài chính là quá trình xác định giá trị hiện tại của một nghĩa vụ tài chính (khoản nợ phải trả) tại một thời điểm cụ thể, nhằm mục đích ghi nhận chính xác trên báo cáo tài chính và phục vụ cho các quyết định quản trị rủi ro. Về bản chất, đây là bước tính toán có tính kỹ thuật cao: người thực hiện phải chuyển các cam kết tiền mặt trong tương lai (trả gốc, trả lãi, trả phí, giải ngân theo cam kết) thành một con số duy nhất có thể so sánh được tại ngày đánh giá. Giá trị đó được xác định theo một mô hình định giá phù hợp với đặc tính của nghĩa vụ và với thông tin sẵn có tại thời điểm lập báo cáo.

Với các nghĩa vụ tài chính không phải giao dịch với các đơn vị độc lập, giá trị thường được đo bằng kỹ thuật giá trị hiện tại: chiết khấu dòng tiền tương lai bằng một tỷ lệ phản ánh rủi ro. Với các nghĩa vụ phát sinh từ hoạt động cho vay, cho thuê tài sản hoặc từ các công cụ nợ mà người thuộc đơn vị phát hành là bên thứ ba, giá trị giao dịch có thể dùng làm tham chiếu. Nếu không có mức giá quan sát được, tổ chức có thể dùng kỹ thuật giá trị hiện tại với tỷ lệ chiết khấu thích hợp, hoặc áp dụng một kỹ thuật định giá khác như mô hình Black-Scholes, mô hình cây nhị phân cho một số nghĩa vụ có điều kiện, hay phương pháp luận kế toán phần chưa kiếm được (ví dụ với giá trị quyền chọn được cấp).

Trong thực tế ngân hàng, kết quả định giá nghĩa vụ tài chính ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều chỉ tiêu quan trọng: giá trị hợp lý của các khoản vay được phân loại trên bảng cân đối kế toán, mức chênh lệch giữa giá trị hợp lý và giá trị ghi sổ được trình bày trong thuyết minh báo cáo tài chính, chênh lệch giá trị hợp lý của tài sản và nghĩa vụ tài chính dùng để tính khoản lãi/lỗ chênh lệch trong hoạt động kinh doanh của các bộ phận, và tỷ lệ vốn tự có khi tính trên cơ sở rủi ro. Vì vậy, định giá nghĩa vụ tài chính không chỉ là bài toán kỹ thuật mà còn là thông tin quản trị: một thay đổi nhỏ trong giả định lãi suất chiết khấu có thể làm thay đổi đáng kể lợi nhuận báo cáo.

Đặc điểm của nghĩa vụ tài chính cần định giá

Không phải nghĩa vụ tài chính nào cũng cùng một cách định giá. Một số nghĩa vụ có thỏa thuận rõ ràng về dòng tiền và thời điểm thanh toán, ví dụ tiền gửi khách hàng, tiền vay từ các tổ chức tín dụng khác, hoặc các khoản phải trả theo hợp đồng thuê tài sản — loại này thường được chiết khấu trực tiếp. Ngược lại, một số nghĩa vụ phụ thuộc vào biến động thị trường không xác định trước, như nghĩa vụ giao dịch phái sinh, thì giá trị phải được tính bằng mô hình nhạy cảm theo tham số thị trường.

Nghĩa vụ cũng được phân biệt theo tính chất thanh toán. Nghĩa vụ cố định (ví dụ trả gốc và lãi theo lịch biểu) có dòng tiền tương đối chắc chắn. Nghĩa vụ có điều kiện (ví dụ quyền chọn mua mà khách hàng có thể thực hiện, hoặc nghĩa vụ được định giá theo kết quả kinh doanh) có dòng tiền không chắc chắn và phải mô hình hóa xác suất thực hiện. Nghĩa vụ không có điều kiện (ví dụ giá trị phải trả khi đáo hạn có thể thay đổi theo chỉ số) đòi hỏi mô hình gắn với chỉ số tham chiếu.

Một điểm quan trọng là định giá phải phù hợp với mục đích sử dụng. Giá trị hợp lý được xác định theo thị trường (giá trị thị trường) khi có thể quan sát giá giao dịch của một tài sản hoặc nghĩa vụ tương đương trong thị trường hoạt động bình thường mà không cần nỗ lực đáng kể và không có chi phí giao dịch lớn. Khi không có thị trường hoạt động bình thường cho nghĩa vụ cụ thể, tổ chức có thể dùng giá trị thị trường của tài sản hoặc nghĩa vụ tương đương có thể quan sát được — đây là nguyên tắc phổ biến trong định giá công cụ nợ của ngân hàng khi so sánh với mức giá của các khoản vay tương đương đang giao dịch trên thị trường. Nếu không đủ điều kiện dùng giá trị thị trường, tổ chức áp dụng kỹ thuật giá trị hiện tại, với tỷ lệ chiết khấu thể hiện rủi ro không thuộc phạm vi rủi ro thị trường của nghĩa vụ đó.

Các yếu tố đầu vào của quá trình định giá

Chất lượng định giá phụ thuộc vào chất lượng thông tin đầu vào. Những yếu tố chính thường được xem xét gồm:

  • Dòng tiền tương lai: số tiền phải trả, thời điểm trả, và tính chắc chắn của dòng tiền. Với nghĩa vụ có rủi ro tín dụng, dòng tiền được kỳ vọng có tính đến khả năng không thu hồi được.
  • Tỷ lệ chiết khấu: phản ánh chi phí vốn và rủi ro. Tỷ lệ này thường được xây dựng từ đường cong lãi suất phi rủi ro cộng thêm phần bù rủi ro thị trường (nếu nghĩa vụ không được định giá theo giá trị thị trường) hoặc từ chi phí vốn bình quân có trọng số của chính người vay.
  • Thời hạn: ảnh hưởng trực tiếp đến mức chiết khấu và độ nhạy cảm của giá trị với thay đổi lãi suất.
  • Thông tin thị trường: giá giao dịch của nghĩa vụ hoặc công cụ tương đương, mức thanh khoản, chênh lệch mua bán (bid-ask spread) nếu có.
  • Điều kiện hợp đồng: các cam kết phụ như quyền chọn, thỏa thuận mua lại, điều khoản thay đổi lãi suất, khoản tiền gửi bắt buộc, thời hạn thanh toán có thể gia hạn — đều có ảnh hưởng đến cấu trúc dòng tiền.

Trong thực tế, nhiều ngân hàng và tổ chức tài chính xây dựng một bảng giá (curves/price curves) theo từng sản phẩm, ví dụ theo chênh lệch kỳ hạn và loại khách hàng, rồi áp dụng đồng nhất cho các khoản nợ cùng đặc điểm. Cách làm này giúp giảm chi phí định giá cho khối lượng lớn khoản vay và tăng tính nhất quán giữa các khối kinh doanh.

Kỹ thuật định giá thường được áp dụng

Chiết khấu dòng tiền (Discounted cash flow – DCF): tính giá trị hiện tại của các khoản thanh toán tương lai bằng công thức chiết khấu với tỷ lệ phù hợp. Công thức cơ bản: Giá trị = Σ [CFt / (1 + r)^t], trong đó CFt là dòng tiền thuộc kỳ t, r là tỷ lệ chiết khấu, t là số kỳ. Đây là kỹ thuật phổ biến nhất cho tiền gửi, tiền vay và các khoản nợ trả định kỳ.

Mô hình phái sinh (ví dụ Black-Scholes, Black-Scholes-Merton): áp dụng cho nghĩa vụ có điều kiện hoặc phát sinh từ công cụ cơ sở có thể giao dịch, trong đó giá trị phụ thuộc vào giá tài sản cơ sở, mức biến động, lãi suất phi rủi ro, thời hạn và các tham số phân phối.

Mô hình cây nhị phân (binomial tree): phù hợp khi cần mô hình hóa nghĩa vụ có điều kiện thanh toán hoặc giá trị quyền chọn, cho phép phân tích độ nhạy cảm theo nhiều kịch bản biến động.

Phương pháp luận kế toán phần chưa kiếm được: dùng khi xác định giá trị quyền chọn được cấp, ví dụ quyền chọn không giao dịch trên thị trường, bằng cách lấy giá trị hiện tại của quyền chọn tương đương có thể quan sát và điều chỉnh theo các yếu tố khác biệt (thời hạn, giá thực hiện, sự biến động).

Mô hình dòng tiền tín dụng (credit valuation adjustment – CVA): điều chỉnh giá trị của nghĩa vụ giao dịch phái sinh để phản ánh rủi ro đối tác có thể không thực hiện nghĩa vụ; tỷ lệ chiết khấu được xây dựng theo xác suất mặc định (PD), mức tổn thương khi không thực hiện (LGD) và thời gian tồn tại.

Những lưu ý thường gặp trong thực tế ngân hàng

Định giá nghĩa vụ tài chính được thực hiện theo chu kỳ, thường là theo quý hoặc theo ngày đánh giá nội bộ để phục vụ quản trị rủi ro thị trường (thường là hằng ngày với bộ phận quản trị danh mục). Kết quả định giá phải được đối chiếu, kiểm soát chéo giữa bộ phận định giá độc lập với bộ phận kinh doanh, và kiểm tra lại định kỳ bằng back-testing để xác nhận mô hình có phản ánh thực tế hay không.

Khi đánh giá lại nghĩa vụ phát sinh từ hoạt động kinh doanh thường xuyên, giá trị hợp lý và giá trị ghi sổ có thể chênh lệch. Chênh lệch này thường được phân tích để giải thích cho các bộ phận kinh doanh và được phản ánh trong báo cáo quản trị rủi ro, đồng thời là căn cứ để điều chỉnh giá trị định giá nội bộ nếu cần.

Một rủi ro thường được nhắc đến là định giá quá lạc quan, tức sử dụng giả định lãi suất chiết khấu thấp hơn mức thị trường thực tế, dẫn tới ghi nhận giá trị nghĩa vụ thấp hơn thực tế và khoản lợi nhuận không thực. Vì vậy, các giả định định giá cần được rà soát định kỳ, và các thay đổi trong giả định phải được phê duyệt theo quy trình kiểm soát của tổ chức.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Vì sao cùng một khoản vay 5 tỷ đồng lại cho ra hai giá trị khác nhau giữa báo cáo tài chính và báo cáo quản trị rủi ro nội bộ? Đây là hiện tượng rất phổ biến. Báo cáo tài chính thường dùng giá trị ghi sổ theo giá trị ghi nhận vào ngày lập báo cáo và đánh giá theo bộ phận kế toán, trong khi báo cáo quản trị rủi ro dùng bảng giá và mô hình định giá nội bộ của tổ chức tại thời điểm đánh giá riêng. Chênh lệch còn do khác biệt về thời điểm đánh giá, mức điều chỉnh thanh khoản (liquidity adjustment), phí giao dịch và rủi ro tín dụng, cũng như khác biệt về mục đích sử dụng của thông tin. Người làm thi cần nhớ: hai con số không mâu thuẫn, chúng phục vụ hai mục đích khác nhau.

Hỏi: Khi nào ngân hàng được phép dùng mức lãi suất chiết khấu nội bộ thay vì giá thị trường quan sát được? Nguyên tắc chung là ưu tiên giá trị thị trường khi nghĩa vụ có thể quan sát giá giao dịch trong thị trường hoạt động bình thường mà không cần nỗ lực đáng kể. Khi không đáp ứng được điều kiện đó — ví dụ khoản vay đối với khách hàng doanh nghiệp không có thị trường giao dịch sâu, hoặc nghĩa vụ nội bộ không có giá công khai — ngân hàng áp dụng kỹ thuật giá trị hiện tại, đồng thời phải nêu rõ giả định, phạm vi và phương pháp trong thuyết minh báo cáo tài chính, đồng thời lưu ý yêu cầu công bố về cấp độ đầu vào định giá (Level 2, Level 3) theo các khung báo cáo hiện hành.

Hỏi: Nghĩa vụ tài chính nào thường gây khó định giá nhất trong hoạt động ngân hàng? Ba nhóm khó nhất thường là: nghĩa vụ phái sinh gắn với công cụ cơ sở thanh khoản mỏng (ví dụ lãi suất cho vay mua bán), nghĩa vụ có điều kiện gắn với quyền chọn và kết quả kinh doanh của bên thứ ba, và nghĩa vụ dài hạn không có thị trường quan sát như khoản tiền gửi chuyên nghiệp với lãi suất cố định kéo dài nhiều năm. Với các nghĩa vụ này, độ nhạy cảm với giả định thường rất cao, nên quy trình kiểm soát mô hình, kiểm định độc lập và phê duyệt tham số đóng vai trò then chốt hơn cả độ phức tạp của công thức.

Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo để phục vụ học tập và ôn thi tuyển dụng ngân hàng, không thay thế ý kiến tư vấn chuyên môn của các cơ quan quản lý, kiểm toán và Ngân hàng Nhà nước.

Kiến thức này có trong đề thi tuyển dụng ngân hàng

Luyện thi với đề mô phỏng thực tế, chấm điểm tức thì

T
thithu.com

Miễn trừ trách nhiệm: Nội dung câu hỏi trên thithu.com chỉ mang tính chất luyện tập và tham khảo, không đại diện cho đề thi chính thức của bất kỳ tổ chức nào. Chúng tôi không chịu trách nhiệm về kết quả thi thực tế của người dùng.