Chuẩn mực kế toán Việt Nam
Chuẩn mực kế toán Việt Nam (Vietnamese Accounting Standards - VAS) là hệ thống các quy định và hướng dẫn về nguyên tắc, phương pháp cũng như cách trình bày kế toán do Bộ Tài chính Việt Nam ban hành, làm cơ sở pháp lý và nghiệp vụ cho việc ghi nhận, đo lường, trình bày và công khai thông tin tài chính trong các báo cáo tài chính của đơn vị có sử dụng ngôn ngữ kế toán Việt Nam và đồng tiền hạch toán là đồng Việt Nam. Hệ thống này được xây dựng dựa trên sự tham chiếu có chọn lọc Chuẩn mực Kế toán quốc tế (IAS/IFRS) và Chuẩn mực Kế toán khu vực (ASEAN GAAP), đồng thời phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, mô hình quản trị doanh nghiệp và hệ thống pháp luật của Việt Nam.
Khung chuẩn mực kế toán Việt Nam
Khung chuẩn mực kế toán Việt Nam có tổng cộng 26 chuẩn mực, được đánh số thứ tự từ VAS 01 đến VAS 26, trong đó có những chuẩn mực thường gặp trong bài thi ngân hàng như: VAS 01 - Chuẩn mực chung; VAS 02 - Tài sản cố định hữu hình; VAS 03 - Tài sản cố định vô hình; VAS 06 - Thuê tài sản; VAS 14 - Thuế thu nhập doanh nghiệp; VAS 16 - Chi phí đi vay; VAS 17 - Thuế thu nhập hoãn lại; VAS 21 - Các sự kiện phát sinh sau ngày kết thúc kỳ kế toán năm; VAS 23 - Các sự kiện có thể xảy ra và các nghĩa vụ nợ tiềm tàng; VAS 24 - Báo cáo giữa niên độ; VAS 25 - Báo cáo tài chính hợp nhất và kế toán khoản đầu tư vào công ty con; VAS 26 - Thông tin tài chính về các lợi ích trong liên doanh.
Vai trò và phạm vi áp dụng
Chuẩn mực kế toán Việt Nam áp dụng cho tất cả doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp, tổ chức có tư cách pháp nhân phải lập báo cáo tài chính theo quy định của pháp luật Việt Nam, bao gồm cả doanh nghiệp nhà nước, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (trừ một số trường hợp đặc thù như tổ chức tín dụng hoặc doanh nghiệp bảo hiểm có hướng dẫn riêng). Đối với ngân hàng thương mại, hệ thống VAS vẫn chi phối cách ghi nhận tài sản, nợ phải trả, vốn chủ sở hữu và trình bày báo cáo tài chính; trong khi đó hoạt động nghiệp vụ ngân hàng còn chịu sự điều chỉnh của Chuẩn mực kế toán áp dụng cho các tổ chức tín dụng và hệ thống tài khoản kế toán do Ngân hàng Nhà nước quy định. Đây là lý do ứng viên thi tuyển dụng ngân hàng cần nắm rõ VAS để hiểu cách một chi nhánh/phòng giao dịch phản ánh giao dịch huy động vốn, cấp tín dụng, dự phòng rủi ro tín dụng vào sổ sách kế toán nội bộ.
Nguyên tắc cơ bản của hệ thống VAS
Hệ thống VAS dựa trên các nguyên tắc nền tảng: cơ sở dồn tích (ghi nhận khi phát sinh, không chờ thu/chi tiền), hoạt động liên tục (giả định doanh nghiệp sẽ không bị thanh lý), thận trọng (không đánh giá cao tài sản, không đánh giá thấp nợ phải trả), trọng yếu và cân đối, dự phòng, cùng với nguyên tắc so sánh giữa kỳ này với kỳ trước. Bên cạnh đó, một số chuẩn mực có quy định riêng về đo lường - ví dụ VAS 02 cho phép đo lường TSCĐ hữu hình theo nguyên giá tại thời điểm ghi nhận ban đầu và trừ hao mòn lũy kế; VAS 14 quy định thuế TNDN hiện hành phải được ghi nhận là nợ phải trả khi phát sinh nghĩa vụ thuế; VAS 21 yêu cầu phân biệt sự kiện điều chỉnh và sự kiện không điều chỉnh phát sinh sau ngày kết thúc kỳ kế toán năm.
Lưu ý khi áp dụng trong lĩnh vực ngân hàng
Trong thực tiễn, các ngân hàng thương mại tại Việt Nam sử dụng song song ba lớp quy định: Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS), Chuẩn mực kế toán riêng cho tổ chức tín dụng ban hành kèm theo hệ thống tài khoản kế toán do Ngân hàng Nhà nước ban hành, và quy định pháp luật về kế toán nói chung. Ứng viên thi tuyển dụng ngân hàng nên lưu ý rằng các khái niệm như "dự phòng rủi ro tín dụng", "phân loại nợ", "giá trị thuần có thể thực hiện được của tài sản đảm bảo" hay "phân bổ discount/premium" của chứng khoán đầu tư có liên hệ chặt chẽ với nguyên tắc thận trọng và nguyên tắc phù hợp quy định tại VAS. Việc nắm vững VAS cũng giúp ứng viên đọc hiểu báo cáo tài chính ngân hàng, phân tích chỉ tiêu ROA, ROE, NIM ở cấp độ chuyên sâu hơn.
Ví dụ minh họa
Một ngân hàng thương mại phát hành trái phiếu với giá phát hành khác mệnh giá: khoản chênh lệch (discount hoặc premium) sẽ được phân bổ vào chi phí hoặc thu nhập theo phương pháp đường thẳng trong suốt thời hạn trái phiếu, phù hợp với nguyên tắc cơ sở dồn tích và nguyên tắc phù hợp của VAS 01. Một ví dụ khác: khi ngân hàng ghi nhận khoản vay khách hàng, khoản dự phòng rủi ro tín dụng được trích theo tỷ lệ quy định của Ngân hàng Nhà nước, đảm bảo nguyên tắc thận trọng quy định tại chuẩn mực chung.
Xu hướng hội nhập
Bộ Tài chính đã và đang rà soát, cập nhật hệ thống VAS theo hướng tiệm cận IFRS, tạo nền tảng cho khả năng so sánh báo cáo tài chính giữa doanh nghiệp Việt Nam với doanh nghiệp trong khu vực và quốc tế. Điều này đặt ra yêu cầu cán bộ kế toán, kiểm toán nội bộ ngân hàng không chỉ thuộc chuẩn mực hiện hành mà còn cập nhật các bản sửa đổi, bổ sung được công bố.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về kế toán, kiểm toán hay pháp luật. Ứng viên thi tuyển dụng ngân hàng nên đối chiếu với văn bản hiện hành của Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước tại thời điểm thi.