Cho vay theo mô hình liên kết 4 nhà là gì?

Cho vay theo mô hình liên kết 4 nhà

Cho vay theo mô hình liên kết 4 nhà là phương thức cấp tín dụng của các ngân hàng thương mại dành cho lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn, trong đó có sự phối hợp đồng thời giữa bốn chủ thể: Nhà nước, Nhà khoa học, Nhà doanh nghiệp và Nhà nông. Mô hình này được thiết kế nhằm khắc phục những rào cản vốn có trong cho vay nông nghiệp như: thiếu tài sản bảo đảm, sản xuất manh mún, rủi ro thiên tai, dịch bệnh và khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học với thực tiễn sản xuất. Thông qua cơ chế liên kết, các ngân hàng thương mại có thể giải ngân vốn đến đúng đối tượng sử dụng, kiểm soát rủi ro tín dụng hiệu quả hơn, đồng thời thúc đẩy ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào chuỗi giá trị nông sản.

Vai trò cụ thể của từng "nhà"

Trong mô hình, mỗi chủ thể giữ một chức năng riêng biệt nhưng có sự ràng buộc chặt chẽ với nhau:

• Nhà nước (thường là Ủy ban nhân dân cấp tỉnh/huyện, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, các cơ quan quản lý nhà nước): đóng vai trò định hướng, quy hoạch vùng sản xuất, ban hành cơ chế chính sách hỗ trợ, tổ chức kết nối và giám sát hoạt động liên kết. Nhà nước có thể tham gia với vai trò bảo lãnh hoặc hỗ trợ lãi suất thông qua các chương trình tín dụng ưu đãi.

• Nhà khoa học (viện nghiên cứu, trường đại học, trung tâm khuyến nông): cung cấp giống cây trồng, vật nuôi, quy trình kỹ thuật, tư vấn canh tác và chuyển giao công nghệ cho cả doanh nghiệp lẫn nông dân. Sự tham gia của nhà khoa học giúp nâng cao năng suất, chất lượng nông sản và giảm rủi ro kỹ thuật trong quá trình sản xuất.

• Nhà doanh nghiệp (doanh nghiệp đầu mối, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu): đảm nhận khâu tổ chức sản xuất, cung ứng vật tư đầu vào, bao tiêu sản phẩm đầu ra và thường là đơn vị đứng tên vay vốn tại ngân hàng hoặc bảo lãnh cho nông dân vay. Doanh nghiệp có thể cùng ngân hàng đánh giá hiệu quả phương án sản xuất trước khi cấp tín dụng.

• Nhà nông (hộ gia đình, tổ hợp tác, hợp tác xã thành viên): tham gia trực tiếp vào khâu sản xuất, canh tác theo quy trình kỹ thuật đã thống nhất, giao nộp sản phẩm cho doanh nghiệp theo hợp đồng bao tiêu và thực hiện nghĩa vụ trả nợ ngân hàng.

Cơ chế cho vay và kiểm soát rủi ro

Khác với cho vay truyền thống dựa nhiều vào tài sản bảo đảm, cho vay theo mô hình liên kết 4 nhà chuyển trọng tâm sang cho vay dựa trên chuỗi giá trị. Ngân hàng đánh giá tín dụng dựa trên hợp đồng liên kết sản xuất - tiêu thụ đã ký kết giữa doanh nghiệp và nông dân, uy tín đơn vị bao tiêu, năng lực tổ chức sản xuất và sự giám sát của cơ quan nhà nước cùng nhà khoa học. Các hình thức cho vay phổ biến bao gồm:

• Ngân hàng cho doanh nghiệp vay để đầu tư vào vùng nguyên liệu, sau đó doanh nghiệp ứng trước vật tư hoặc thanh toán lại cho nông dân.
• Ngân hàng cho nông dân vay trực tiếp, doanh nghiệp đứng ra bảo lãnh hoặc cam kết thu mua để tạo nguồn trả nợ.
• Ngân hàng giải ngân qua tổ hợp tác, hợp tác xã với sự giám sát chung của doanh nghiệp và chính quyền địa phương.

Nhờ có sự tham gia đồng thời của 4 chủ thể, rủi ro tín dụng được phân tán: rủi ro thị trường giảm nhờ hợp đồng bao tiêu, rủi ro kỹ thuật giảm nhờ quy trình của nhà khoa học, rủi ro pháp lý và quy hoạch giảm nhờ vai trò định hướng của nhà nước. Điều này giúp ngân hàng yên tâm hơn khi cho vay vào lĩnh vực vốn được xếp vào nhóm có rủi ro cao.

Một số chương trình tiêu biểu và bài học thực tiễn

Mô hình liên kết 4 nhà đã được triển khai thí điểm và nhân rộng trong nhiều chương trình tín dụng nông nghiệp tại Việt Nam, đặc biệt ở các lĩnh vực trồng lúa chất lượng cao, cà phê, hồ tiêu, cây ăn quả, chăn nuôi bò sữa, thủy sản và một số mô hình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều mô hình liên kết 4 nhà trong sản xuất lúa đã giúp ngân hàng giảm tỷ lệ nợ xấu xuống dưới 1% so với mức bình quân 3 - 5% của cho vay nông nghiệp truyền thống. Tại Tây Nguyên, mô hình liên kết 4 nhà trong chuỗi cà phê, hồ tiêu cho thấy hiệu quả tích cực khi doanh nghiệp xuất khẩu đứng ra bao tiêu, ngân hàng cho vay theo từng mùa vụ, nông dân tuân thủ quy trình canh tác của nhà khoa học dưới sự quản lý của UBND tỉnh.

Bài học rút ra là mô hình chỉ phát huy hiệu quả khi có sự cam kết thực sự của cả bốn bên, đặc biệt là doanh nghiệp đầu mối và vai trò điều phối của chính quyền địa phương. Nếu hợp đồng liên kết lỏng lẻo, thiếu giám sát hoặc doanh nghiệp không thực hiện đúng cam kết bao tiêu, mô hình sẽ nhanh chóng mất tác dụng và rủi ro tín dụng sẽ quay trở lại phía ngân hàng.

Ý nghĩa đối với hoạt động tín dụng ngân hàng và kỳ thi tuyển dụng

Đối với giao dịch viên và cán bộ tín dụng, nắm vững mô hình liên kết 4 nhà giúp nhận diện nhanh các phương án vay vốn có chuỗi giá trị rõ ràng, từ đó thẩm định hiệu quả hơn so với các khoản vay cá nhân rải rác. Khi phỏng vấn hoặc làm bài thi nghiệp vụ, ứng viên cần phân biệt được mô hình này với các khái niệm liên quan như: tín dụng nông nghiệp, cho vay theo chuỗi giá trị (value chain financing), tín dụng ưu đãi có sự tham gia của Nhà nước và cho vay qua liên kết doanh nghiệp - nông dân đơn thuần.

Các nội dung liên quan đến cơ chế, chính sách tín dụng trong bài viết mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn và các văn bản pháp luật hiện hành.