Chính sách tài khoá (Fiscal Policy) là gì?

Chính sách tài khoá (Fiscal Policy)

Chính sách tài khoá là hệ thống các quyết định và biện pháp của Chính phủ về thuế, chi tiêu công và phát hành trái phiếu nhằm điều tiết tổng cầu, ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Đây là một trong hai trụ cột chính của chính sách kinh tế vĩ mô, bên cạnh chính sách tiền tệ do Ngân hàng Trung ương điều hành. Cơ sở pháp lý của chính sách tài khoá tại Việt Nam được xác lập tại Luật Ngân sách nhà nước và các văn bản hướng dẫn, trong đó quy định rõ nguyên tắc cân đối thu chi, mức bội chi ngân sách tối đa không vượt 3% GDP theo Nghị quyết của Quốc hội, cũng như trần nợ công và nghĩa vụ trả nợ hàng năm.

Hai trạng thái cơ bản của chính sách tài khoá

Chính sách tài khoá mở rộng (Expansionary Fiscal Policy): Chính phủ tăng chi tiêu công (G) hoặc giảm thuế (T), làm tổng cầu AD = C + I + G + NX dịch chuyển sang phải, kích thích sản xuất, giảm thất nghiệp, đẩy tăng trưởng GDP đi lên. Tuy nhiên, trạng thái này thường đi kèm thâm hụt ngân sách, gia tăng nợ công và áp lực lạm phát.

Chính sách tài khoá thắt chặt (Contractionary Fiscal Policy): Chính phủ cắt giảm chi tiêu công hoặc tăng thuế, kéo tổng cầu giảm theo, giúp kiềm chế lạm phát và ổn định nợ công nhưng có nguy cơ làm chậm tăng trưởng và gia tăng thất nghiệp.

Trong thực tiễn, các nhà hoạch định chính sách thường lựa chọn trạng thái phù hợp theo chu kỳ kinh tế: mở rộng khi nền kinh tế suy thoái, thắt chặt khi nền kinh tế quá nóng.

Các công cụ chính

Công cụ thuế: Bao gồm thuế giá trị gia tăng (VAT), thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN), thuế thu nhập cá nhân (TNCN), thuế nhập khẩu. Ví dụ, việc giảm 2% VAT từ 10% xuống 8% trong giai đoạn 2022-2024 theo Nghị định của Chính phủ là một biện pháp tài khoá mở rộng nhằm kích cầu tiêu dùng sau đại dịch.

Công cụ chi tiêu công: Đầu tư công là công cụ mạnh nhất, đặc biệt với các dự án hạ tầng lớn. Theo Quyết định của Quốc hội, tổng vốn đầu tư công giai đoạn 2021-2025 đạt khoảng 2,9 triệu tỷ đồng, tập trung vào giao thông, năng lượng và chuyển đổi số.

Công cụ vay nợ: Phát hành trái phiếu Chính phủ (TPCP) để bù đắp thâm hụt. Trong năm 2024, Kho bạc Nhà nước đã huy động khoảng 350.000-400.000 tỷ đồng qua đấu thầu TPCP với kỳ hạn 5, 10, 15 và 30 năm, lãi suất dao động 2,5%-3,5%/năm tuỳ kỳ hạn.

Tác động đến hoạt động ngân hàng

Chính sách tài khoá là yếu tố ảnh hưởng quan trọng đến kinh doanh ngân hàng:

• Kênh tín dụng: Đầu tư công tăng thường kéo theo nhu cầu vay vốn của doanh nghiệp thi công, nhà thầu, chủ đầu tư dự án. Theo thống kê, dư nợ cho vay lĩnh vực xây dựng và bất động sản chiếm khoảng 20-22% tổng dư nợ toàn hệ thống.
• Kênh lãi suất: Phát hành TPCP với khối lượng lớn tạo áp lực hút thanh khoản hệ thống ngân hàng, đẩy lãi suất liên ngân hàng lên cao.
• Kênh nợ xấu: Khi kinh tế tăng trưởng nhờ tài khoá mở rộng, nợ xấu toàn hệ thống thường giảm; ngược lại, thắt chặt tài khoá kéo dài có thể làm gia tăng tỷ lệ nợ xấu, đặc biệt trong nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Phân biệt với chính sách tiền tệ

Hai chính sách thường phối hợp với nhau. Ví dụ, giai đoạn 2020-2021, Việt Nam vừa thực hiện tài khoá mở rộng (tăng chi tiêu, giảm thuế) vừa duy trì chính sách tiền tệ nới lỏt để hỗ trợ phục hồi sau Covid-19, đẩy tăng trưởng tín dụng toàn hệ thống lên 13-14%/năm.

Ví dụ minh hoạ cho người luyện thi

Tình huống 1: Năm 2025, Chính phủ phê duyệt Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam với tổng mức đầu tư khoảng 67 tỷ USD. Đây là một đợt tài khoá mở rộng quy mô lớn. Dự kiến nhu cầu vốn tín dụng cho các nhà thầu, xi măng, thép, bất động sản dọc tuyến sẽ tăng mạnh, tạo cơ hội cho các ngân hàng mở rộng cho vay nhóm ngành xây dựng và cơ sở hạ tầng.

Tình huống 2: Nếu lạm phát vượt 5%, Chính phủ có thể tăng thuế VAT lên 12% hoặc giảm đầu tư công để kiềm chế tổng cầu. Khi đó, tăng trưởng tín dụng ngân hàng sẽ chậm lại, nợ xấu có xu hướng tăng nhẹ trong ngắn hạn.

Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về chính sách tài khoá và hoạt động ngân hàng.