Chiết khấu có bảo lưu quyền truy đòi
Chiết khấu có bảo lưu quyền truy đòi (tiếng Anh: Discount with Recourse) là một hình thức nghiệp vụ chiết khấu giấy tờ có giá trong hoạt động tín dụng ngân hàng, theo đó ngân hàng mua lại các giấy tờ có giá (thương phiếu, hối phiếu, kỳ phiếu, séc…) trước khi đến hạn thanh toán và có quyền yêu cầu bên bán giấy tờ có giá (khách hàng chiết khấu) hoàn trả số tiền chiết khấu khi người phát hành giấy tờ có giá không thực hiện nghĩa vụ thanh toán đúng hạn. Nói cách khác, đây là giao dịch có điều kiện: ngân hàng chuyển tiền ứng trước cho khách hàng, nhưng quyền truy đòi ngược vẫn được bảo lưu nguyên vẹn. Nếu người phát hành không thanh toán, ngân hàng hoàn toàn có quyền quay lại đòi khách hàng chiết khấu bồi hoàn toàn bộ giá trị giấy tờ có giá cộng lãi và các chi phí phát sinh.
Điểm cốt lõi phân biệt với chiết khấu không bảo lưu quyền truy đòi (Without Recourse) là ở chỗ: trong giao dịch không bảo lưu, ngân hàng tự chịu rủi ro khi người phát hành mất khả năng thanh toán; còn trong giao dịch có bảo lưu quyền truy đòi, rủi ro tín dụng cuối cùng vẫn thuộc về khách hàng chiết khấu. Do vậy, ngân hàng có thể yêu cầu khách hàng cung cấp tài sản bảo đảm, mở ký quỹ hoặc thiết lập hạn mức chiết khấu tương ứng với mức độ tín nhiệm.
Đặc điểm chính
Hình thức chiết khấu có bảo lưu quyền truy đòi có bốn đặc điểm nổi bật. Thứ nhất, quyền truy đòi ngược được quy định rõ trong hợp đồng chiết khấu, thường nêu cụ thể các trường hợp phát sinh quyền truy đòi như người phát hành không thanh toán đúng hạn, phá sản, giải thể hoặc có dấu hiệu gian lận trên giấy tờ có giá. Thứ hai, khách hàng chiết khấu vẫn giữ vai trò là người chịu rủi ro tín dụng cuối cùng; ngân hàng chỉ đóng vai trò là bên cấp tín dụng ứng trước trên giấy tờ có giá. Thứ ba, lãi suất chiết khấu có bảo lưu thường thấp hơn so với chiết khấu không bảo lưu, vì ngân hàng đã chuyển phần lớn rủi ro trở lại cho khách hàng. Thứ tư, giao dịch này về bản chất vẫn là một khoản cấp tín dụng, do đó vẫn phải tuân thủ các quy định về phân loại nợ, trích lập dự phòng rủi ro và giới hạn cấp tín dụng theo quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước.
Ví dụ minh họa: Công ty A xuất trình cho Ngân hàng B một hối phiếu trị giá 1 tỷ đồng do Công ty C phát hành, đáo hạn sau 90 ngày. Ngân hàng B chiết khấu với lãi suất 8%/năm, ứng trước cho Công ty A khoảng 980 triệu đồng (sau khi trừ lãi chiết khấu). Đến ngày đáo hạn, Công ty C không thanh toán. Ngân hàng B lập tức thực hiện quyền truy đòi, yêu cầu Công ty A hoàn trả 1 tỷ đồng cộng lãi quá hạn và phí phát sinh. Đây chính là bản chất của quyền truy đòi ngược.
Quy trình thực hiện
Quy trình chiết khấu có bảo lưu quyền truy đòi tại các ngân hàng thương mại Việt Nam thường trải qua năm bước cơ bản. Bước một, khách hàng nộp hồ sơ đề nghị chiết khấu kèm giấy tờ có giá hợp lệ (thương phiếu, hối phiếu, kỳ phiếu…) và các chứng từ liên quan như hợp đồng mua bán, hóa đơn, vận đơn. Bước hai, ngân hàng thẩm định tính hợp pháp, hợp lệ của giấy tờ có giá, đánh giá uy tín người phát hành và năng lực tài chính của khách hàng chiết khấu. Bước ba, hai bên ký kết hợp đồng chiết khấu trong đó ghi rõ điều khoản bảo lưu quyền truy đòi, lãi suất chiết khấu, thời hạn, điều kiện trả nợ và các biện pháp bảo đảm bổ sung nếu có. Bước bốn, ngân hàng giải ngân bằng cách chuyển khoản cho khách hàng số tiền chiết khấu ròng (giá trị giấy tờ có giá trừ lãi chiết khấu và phí). Bước năm, khi đến hạn thanh toán, ngân hàng tiến hành thu hồi nợ từ người phát hành; nếu người phát hành không thanh toán, ngân hàng lập tức kích hoạt quyền truy đòi ngược đối với khách hàng chiết khấu.
Ưu điểm và hạn chế
Về phía ngân hàng, ưu điểm lớn nhất là giảm thiểu rủi ro tín dụng vì rủi ro được chuyển ngược về khách hàng chiết khấu, đồng thời mở rộng được cơ sở khách hàng mà không cần đánh giá quá sâu về người phát hành giấy tờ có giá. Ngoài ra, ngân hàng có thể yêu cầu thêm tài sản bảo đảm hoặc bảo lãnh của bên thứ ba để tăng cường an toàn. Tuy nhiên, hạn chế là nếu cả người phát hành lẫn khách hàng chiết khấu đều mất khả năng thanh toán, ngân hàng có thể đối mặt với tổn thất thực tế; bên cạnh đó, việc thực hiện quyền truy đòi có thể phát sinh tranh chấp pháp lý, kéo dài thời gian xử lý nợ.
Về phía khách hàng chiết khấu, ưu điểm là được tiếp cận nguồn vốn nhanh chóng với chi phí lãi suất thấp hơn so với vay tín chấp thông thường, giúp doanh nghiệp giải quyết nhu cầu vốn lưu động ngắn hạn mà không phải chờ đến hạn thanh toán của giấy tờ có giá. Hạn chế là khách hàng vẫn phải chịu trách nhiệm cuối cùng nếu người phát hành không trả được, đồng nghĩa với việc phải theo dõi sát sao năng lực tài chính của người phát hành giấy tờ có giá.
So sánh với chiết khấu không bảo lưu quyền truy đòi
Hai hình thức chiết khấu có bảo lưu và không bảo lưu quyền truy đòi khác nhau ở ba điểm cơ bản. Về rủi ro tín dụng, chiết khấu có bảo lưu chuyển rủi ro về phía khách hàng chiết khấu; chiết khấu không bảo lưu chuyển rủi ro sang ngân hàng. Về lãi suất, chiết khấu có bảo lưu thường có lãi suất thấp hơn do ngân hàng không phải gánh chịu rủi ro cuối cùng; chiết khấu không bảo lưu có lãi suất cao hơn để bù đắp rủi ro. Về yêu cầu tài sản bảo đảm, chiết khấu có bảo lưu thường yêu cầu tài sản bảo đảm bổ sung hoặc ký quỹ; chiết khấu không bảo lưu có thể không yêu cầu tài sản bảo đảm vì bản thân giấy tờ có giá đã là tài sản đảm bảo duy nhất. Trong thực tế tại Việt Nam, chiết khấu có bảo lưu quyền truy đòi phổ biến hơn vì phù hợp với đặc thù thị trường và giúp ngân hàng kiểm soát rủi ro chặt chẽ hơn trong bối cảnh hệ thống pháp lý về giấy tờ có giá còn nhiều hạn chế.
Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn từ chuyên gia tài chính – ngân hàng. Người đọc nên tham khảo thêm các quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và hướng dẫn cụ thể của từng ngân hàng thương mại khi áp dụng vào thực tiễn.