Chỉ số giá tiêu dùng (CPI)
Chỉ số giá tiêu dùng (Consumer Price Index – CPI) là thước đo tương đối phản ánh sự thay đổi theo thời gian của mức giá bán lẻ một rổ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng điển hình mà hộ gia đình thường mua. Rổ hàng hóa này bao gồm nhiều nhóm chi phí sinh hoạt như lương thực – thực phẩm, nhà ở và vật liệu xây dựng, giao thông, y tế, giáo dục, văn hóa – giải trí, hàng hóa và dịch vụ khác. CPI được Tổng cục Thống kê công bố hằng tháng và là một trong những chỉ tiêu vĩ mô quan trọng nhất để đánh giá diễn biến lạm phát, sức mua của đồng tiền và mức độ ổn định giá cả trong nền kinh tế. Tại Việt Nam, CPI là cơ sở để Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước điều chỉnh chính sách tài khóa, tiền tệ, điều chỉnh lương cơ sở, mức lương hưu và các chế độ an sinh xã hội theo tỷ lệ trượt giá.
Phương pháp tính CPI
CPI được tính theo công thức Laspeyres, so sánh tổng chi phí mua rổ hàng hóa cố định tại thời kỳ báo cáo với thời kỳ gốc. Các bước tính cơ bản gồm: (1) Xác định rổ hàng hóa đại diện dựa trên kết quả khảo sát mức sống hộ gia đình; (2) Xác định quyền số (weight) cho từng nhóm hàng hóa theo tỷ trọng chi tiêu; (3) Thu thập giá bán lẻ hằng tháng tại các điểm khảo sát trên cả nước; (4) Tính chỉ số giá cho từng mặt hàng, sau đó tổng hợp lên chỉ số chung bằng phương pháp bình quân gia quyền. Ví dụ, nếu CPI tháng 5/2024 so với tháng 12/2023 tăng 1,5%, nghĩa là một rổ hàng hóa cố định mà người tiêu dùng mua hằng tháng hiện có giá cao hơn 1,5% so với cuối năm trước.
Chỉ số lạm phát cốt lõi (Core CPI)
Core CPI là chỉ số giá tiêu dùng loại bỏ nhóm hàng hóa có giá biến động mạnh theo mùa vụ hoặc do chính sách nhà nước tác động, thường là giá lương thực, thực phẩm tươi sống, năng lượng và dịch vụ hành chính. Core CPI phản ánh xu hướng lạm phát mang tính dài hạn, ít nhiễu hơn CPI chung, và là tham chiếu quan trọng để Ngân hàng Trung ương các nước quyết định lãi suất điều hành. Tại Việt Nam, chỉ số này do Tổng cục Thống kê tính riêng và công bố song song với CPI tổng.
Mối quan hệ giữa CPI với lãi suất ngân hàng
CPI là đầu vào quan trọng cho quyết định điều hành chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước. Khi CPI tăng cao, Ngân hàng Nhà nước có xu hướng tăng lãi suất điều hành để hạ nhiệt lạm phát; ngược lại, khi CPI thấp hoặc có nguy cơ giảm phát, lãi suất có thể được giảm để kích thích tổng cầu. Ở góc độ ngân hàng thương mại, CPI tác động đến lãi suất huy động, lãi suất cho vay và chi phí vốn: trong giai đoạn CPI tăng, lãi suất tiền gửi kỳ hạn 12 tháng thường được điều chỉnh tăng theo để bảo toàn sức mua thực của tiền gửi. Do đó, nhân viên quan hệ khách hàng cần theo dõi sát CPI khi tư vấn kỳ hạn gửi tiết kiệm hoặc đề xuất phương án vay vốn cho doanh nghiệp.
Một số lưu ý khi sử dụng CPI
- CPI đo lường biến động giá, không đo lường trực tiếp chi phí sinh hoạt của từng hộ gia đình cụ thể vì cơ cấu chi tiêu khác nhau.
- CPI không tính đến sự thay thế giữa các mặt hàng: khi giá một mặt hàng tăng, người tiêu dùng có thể chuyển sang mặt hàng rẻ hơn nhưng chỉ số vẫn ghi nhận tăng.
- CPI không phản ánh chất lượng hàng hóa tăng theo thời gian, ví dụ điện thoại thông minh ngày nay rẻ hơn nhưng có nhiều tính năng hơn so với trước.
- Tại Việt Nam, chỉ số CPI năm 2023 tăng 3,25% so với năm 2022, mức tăng nằm trong mục tiêu kiểm soát lạm phát dưới 4,5% mà Quốc hội đề ra, minh họa vai trò của CPI là thước đo hiệu quả chính sách vĩ mô.
Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo phục vụ ôn tập và luyện thi tuyển dụng ngân hàng, không thay thế tư vấn chuyên môn về tài chính – ngân hàng hay văn bản pháp luật hiện hành.