Chế độ tỷ giá thả nổi có quản lý
Chế độ tỷ giá thả nổi có quản lý (Managed Float Exchange Rate Regime) là cơ chế tỷ giá trong đó cung – cầu ngoại tệ trên thị trường là yếu tố chính quyết định tỷ giá hối đoái giữa đồng nội tệ và các đồng ngoại tệ, đồng thời Ngân hàng Trung ương (NHTW) vẫn chủ động can thiệp bằng các công cụ chính sách tiền tệ và ngoại hối để hạn chế biến động tỷ giá quá mức, ổn định kinh tế vĩ mô và bảo vệ lợi ích quốc gia. Đây là chế độ tỷ giá trung gian giữa cố định tỷ giá hoàn toàn (hard peg) và thả nổi hoàn toàn (free float), được Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) xếp vào nhóm "floating" trong phân loại chế độ tỷ giá theo Chính sách Tài chính Tiền tệ và Ngoại hối (FDI) – chế độ tỷ giá của nhiều nền kinh tế lớn như Việt Nam, Trung Quốc (từ 2005), Singapore, Ấn Độ, Indonesia, Thái Lan.
Đặc điểm cốt lõi của chế độ tỷ giá thả nổi có quản lý
Thứ nhất, tỷ giá được hình thành chủ yếu từ thị trường. Các ngân hàng thương mại và tổ chức tín dụng được phép giao dịch mua – bán ngoại tệ theo tỷ giá do hai bên thỏa thuận trong biên độ nhất định do NHTW quy định. Ví dụ, tại Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) từ năm 2011 đã áp dụng cơ chế tỷ giá trung tâm kết hợp biên độ giao động ±3% cho các ngân hàng thương mại, cho phép thị trường quyết định tỷ giá trong phạm vi đó.
Thứ hai, NHTW vẫn can thiệp khi cần thiết. Khi tỷ giá biến động quá mức, gây ảnh hưởng đến ổn định vĩ mô, NHTW sẽ bán ra hoặc mua vào dự trữ ngoại hối để điều tiết cung – cầu ngoại tệ. NHNN Việt Nam đã nhiều lần can thiệp thị trường, ví dụ giai đoạn 2014 – 2015 khi tỷ giá USD/VND có xu hướng tăng mạnh, hoặc giai đoạn 2022 – 2023 khi đồng USD tăng giá trên phạm vi toàn cầu.
Thứ ba, NHTW không cam kết cố định tỷ giá. Khác với chế độ cố định (ví dụ: Hồng Kông neo USD qua Currency Board), NHTW không có nghĩa vụ phải giữ tỷ giá ở một mức cụ thể mà chỉ điều chỉnh để giảm "overshooting" – hiện tượng tỷ giá biến động quá xa so với giá trị cân bằng kinh tế.
Thứ tư, linh hoạt trong mục tiêu chính sách. NHTW có thể tập trung vào ổn định tỷ giá khi cần thiết nhưng vẫn để giá trị đồng nội tệ phản ánh các yếu tố cơ bản (lạm phát, cán cân thương mại, chênh lệch lãi suất), thay vì bị "neo cứng" vào một đồng tiền duy nhất.
Công cụ can thiệp chính của NHTW trong chế độ tỷ giá thả nổi có quản lý
NHTW thường phối hợp đồng bộ nhiều công cụ: can thiệp trực tiếp trên thị trường ngoại tệ (mua/bán dự trữ), điều chỉnh lãi suất chính sách để tác động đến dòng vốn, thay đổi tỷ giá trung tâm (với Việt Nam), siết chặt/chia lỏng biên độ giao động, và kiểm soát dòng vốn quốc tế (tạm dừng nhập khẩu vàng, hạn chế vay nước ngoài ngắn hạn…). Ví dụ, NHNN đã điều chỉnh tỷ giá trung tâm linh hoạt theo diễn biến thị trường quốc tế, đồng thời sử dụng lãi suất tái cấp vốn, lãi suất tiền gửi từ tổ chức tín dụng đối với NHNN để ổn định thị trường.
Ưu điểm và hạn chế của chế độ tỷ giá thả nổi có quản lý
Về ưu điểm, chế độ này giúp NHTW giữ được một phần độc lập trong điều hành chính sách tiền tệ (không bị buộc phải theo lãi suất của đồng tiền neo), cho phép hấp thụ các cú sốc bên ngoài (ví dụ: biến động giá dầu, khủng hoảng tài chính toàn cầu), đồng thời hạn chế tình trạng tích lũy dự trữ ngoại hối quá lớn như khi cố định tỷ giá. Đối với Việt Nam – nền kinh tế có độ mở cao (xuất khẩu chiếm khoảng 90% GDP năm 2023) – chế độ này giúp tỷ giá phản ánh sát thực tế quan hệ thương mại, đồng thời vẫn có "lá chắn" từ NHNN.
Về hạn chế, NHTW phải duy trì dự trữ ngoại hối đủ lớn để can thiệp hiệu quả (dự trữ ngoại hối Việt Nam đạt khoảng 100 tỷ USD và tăng dần qua các năm), doanh nghiệp và ngân hàng đối mặt rủi ro tỷ giá cao hơn, và chế độ này đòi hỏi thị trường ngoại hối phải có độ sâu, thanh khoản tốt cùng hạ tầng pháp lý chặt chẽ về quản lý ngoại hối.
Ý nghĩa đối với thị trường tài chính – ngân hàng Việt Nam
Với ứng viên thi tuyển ngân hàng, cần nắm rõ: khi tỷ giá biến động mạnh, các ngân hàng thương mại phải trích lập dự phòng rủi ro tỷ giá cho các khoản vay/doanh thu bằng ngoại tệ; lãi suất huy động – cho vay VND thường chịu áp lực tăng khi tỷ giá căng thẳng; sản phẩm phái sinh tỷ giá (forward, swap, option) phát triển mạnh để doanh nghiệp xuất – nhập khẩu phòng ngừa rủi ro. Chế độ tỷ giá thả nổi có quản lý giúp NHNN vừa linh hoạt, vừa kiểm soát được những cú sốc tỷ giá lớn – đây cũng là cơ sở để hiểu các quyết định điều hành tỷ giá trong thực tiễn tại Việt Nam thời gian qua.
Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo phục vụ ôn tập, không thay thế tư vấn chuyên môn về chính sách tiền tệ và ngoại hối.