Cán cân vãng lai
Cán cân vãng lai (tiếng Anh: Current Account / Balance of Payments) là một bộ phận cấu thành quan trọng của cán cân thanh toán, phản ánh toàn bộ các giao dịch kinh tế giữa một quốc gia với phần còn lại của thế giới trong một khoảng thời gian nhất định. Theo chuẩn mực của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) áp dụng phổ biến tại Việt Nam, cán cân vãng lai ghi nhận bốn nhóm giao dịch chính: thương mại hàng hóa (xuất nhập khẩu), thương mại dịch vụ (vận tải, du lịch, viễn thông, tài chính, bảo hiểm…), thu nhập sơ cấp (thu nhập từ yếu tố sản xuất như tiền lương, lãi, cổ tức, lợi nhuận từ đầu tư trực tiếp và đầu tư danh mục) và thu nhập thứ cấp (chuyển giao vãng lai một chiều như viện trợ, remittance, nghĩa vụ thuế phía chính phủ…). Khi tổng giá trị xuất khẩu hàng hóa, dịch vụ và thu nhập ròng lớn hơn tổng giá trị nhập khẩu cùng các khoản chuyển ra, cán cân vãng lai thặng dư; ngược lại, khi nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu và các khoản chi chuyển ra lớn hơn thu nhập, cán cân vãng lai thâm hụt.
Cấu trúc và cách xác định
Về mặt số học, cán cân vãng lai được tính theo công thức tổng quát: Cán cân vãng lai = Cán cân thương mại hàng hóa (trị giá xuất khẩu – trị giá nhập khẩu) + Cán cân dịch vụ + Thu nhập sơ cấp ròng + Thu nhập thứ cấp ròng. Trong cơ cấu cán cân thanh toán của Việt Nam, giao dịch hàng hóa thường chiếm tỷ trọng lớn nhất và quyết định xu hướng thặng – thâm hụt của toàn cán cân vãng lai. Cán cân dịch vụ thường được tách riêng khỏi cán cân thương mại hàng hóa vì phương pháp thống kê khác nhau: kim ngạch hàng hóa được ghi nhận qua tờ khai hải quan, còn dịch vụ được xác định chủ yếu từ báo cáo của các đơn vị cung ứng dịch vụ và doanh nghiệp có hoạt động thu chi ngoại tệ.
Vai trò đối với nền kinh tế vĩ mô
Cán cân vãng lai là một trong những chỉ tiêu quan trọng nhất phản ánh sức cạnh tranh và mức độ bền vững của nền kinh tế mở. Khi cán cân vãng lai thặng dư bền vững, quốc gia có thêm nguồn dự trữ ngoại hối, ổn định tỷ giá, giảm áp lực phải vay nợ bên ngoài và nâng cao năng lực chống chịu trước các cú sốc bên ngoài. Ngược lại, thâm hụt cán cân vãng lai kéo dài đồng nghĩa với việc một quốc gia đang tiêu dùng nhiều hơn thu nhập tạo ra từ bên ngoài, buộc phải bù đắp bằng vốn chảy vào thuần (FDI, kiều hội, vay nợ quốc tế…) và gia tăng nợ nước ngoài. Tại Việt Nam những năm gần đây, Ngân hàng Nhà nước thường xuyên theo dõi sát cán cân vãng lai vì đây là cơ sở để điều hành tỷ giá, thiết kế chính sách lãi suất và quản lý dự trữ ngoại hối. Lấy ví dụ minh họa: năm 2023, theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước, cán cân vãng lai của Việt Nam tiếp tục thặng dư nhờ xuất khẩu hàng hóa phục hồi, góp phần giúp dự trữ ngoại hối tăng lên mức kỷ lục, qua đó ổn định tỷ giá USD/VND.
Ý nghĩa trong phân tích và đầu tư
Với nhà đầu tư và doanh nghiệp xuất nhập khẩu, diễn biến của cán cân vãng lai là tín hiệu sớm để đánh giá áp lực tỷ giá, xu hướng chính sách tiền tệ và mức độ hấp dẫn của đồng nội tệ. Khi cán cân vãng lai chuyển từ thặng dư sang thâm hụt, Ngân hàng Trung ương thường có xu hướng thắt chặt tiền tệ hoặc can thiệp ngoại hối, dẫn đến biến động lãi suất và tỷ giá. Ngược lại, thặng dư cán cân vãng lai lớn giúp giảm áp lực phá giá nội tệ, giữ lãi suất ở mức thấp hơn và tạo dư địa cho chính sách hỗ trợ tăng trưởng. Chỉ số này vì thế được các tổ chức quốc tế như IMF, World Bank, Fitch, Moody’s… đưa vào bộ chỉ tiêu phân tích năng lực kinh tế vĩ mô khi đánh giá xếp hạng tín nhiệm quốc gia.
Lưu ý cho người luyện thi ngân hàng
Trong các bài thi tuyển dụng ngân hàng, cán cân vãng lai thường xuất hiện ở nhóm câu hỏi về kinh tế vĩ mô, phân tích chính sách tiền tệ hoặc phân tích tín dụng doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Thí sinh cần phân biệt rõ: (i) cán cân thanh toán bao gồm cả giao dịch vốn (tài khoản vốn và tài khoản tài chính), trong khi cán cân vãng lai chỉ ghi nhận thương mại, dịch vụ và thu nhập; (ii) thâm hụt cán cân vãng lai không đồng nghĩa với khủng hoảng ngoại hối nếu tài khoản vốn bù đắp được, nhưng nếu duy trì kéo dài sẽ làm tăng nợ nước ngoài; (iii) tỷ giá hối đoái có xu hướng phá giá khi thâm hụt cán cân vãng lai cơ cấu kéo dài và dự trữ ngoại hối sụt giảm.
Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về tài chính – ngân hàng.