Tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương
Tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương (Central Bank Digital Currency – CBDC) là dạng tiền pháp định được phát hành dưới hình thức số hóa bởi chính ngân hàng trung ương của một quốc gia hoặc liên minh tiền tệ. CBDC có giá trị danh nghĩa tương đương tiền mặt truyền thống, được ghi nhận là nghĩa vụ nợ trực tiếp của ngân hàng trung ương và được pháp luật công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp. Khác với tiền mã hóa (cryptocurrency) hay stablecoin, CBDC không dựa trên công nghệ chuỗi khối phi tập trung mà được vận hành trong hạ tầng có kiểm soát của ngân hàng trung ương, đảm bảo tính ổn định, khả năng truy vết và tuân thủ chính sách tiền tệ.
CBDC thường được phân thành hai loại chính: bán lẻ (retail CBDC) dành cho cá nhân và doanh nghiệp sử dụng trong thanh toán hằng ngày, và bán buôn (wholesale CBDC) dành cho các tổ chức tín dụng trong giao dịch liên ngân hàng và thị trường liên ngân hàng. Mỗi loại có kiến trúc công nghệ, mô hình phân phối và tác động chính sách khác nhau.
Phân biệt với các hình thức tiền số khác
CBDC cần được tách bạch rõ với tiền mã hóa, stablecoin và tiền điện tử tư nhân. Tiền mã hóa như Bitcoin hoạt động trên sổ cái phân tán, không có tổ chức phát hành trung tâm và giá trị biến động mạnh theo cung cầu thị trường. Stablecoin là tài sản số do doanh nghiệp tư nhân phát hành, neo giá một đồng tiền pháp định hoặc rổ tài sản, chịu rủi ro về khả năng đối chiếu dự trữ và không được bảo hiểm như tiền gửi ngân hàng. Trong khi đó, CBDC là nghĩa vụ nợ trực tiếp của ngân hàng trung ương, có sự hỗ trợ đầy đủ của nhà nước và được chấp nhận thanh toán trên phạm vi quốc gia.
Mô hình phát hành và vận hành CBDC
Có ba mô hình phát hành phổ biến được nhiều ngân hàng trung ương lựa chọn. Mô hình trực tiếp (direct) cho phép ngân hàng trung ương mở tài khoản và xử lý giao dịch trực tiếp với người dân, đòi hỏi hạ tầng công nghệ cực lớn. Mô hình gián tiếp (indirect) hai cấp, trong đó ngân hàng trung ương phát hành CBDC cho các ngân hàng thương mại, sau đó các ngân hàng này phân phối đến khách hàng cuối; mô hình này phổ biến nhất vì tận dụng được hệ thống ngân hàng hiện có. Mô hình hỗn hợp (hybrid) kết hợp sổ cái do ngân hàng trung ương kiểm soát với kênh phân phối của ngân hàng thương mại, cân bằng giữa kiểm soát chính sách và hiệu quả triển khai.
Về mặt kỹ thuật, CBDC có thể được thiết kế dựa trên tài khoản (account-based) tương tự tiền gửi ngân hàng, hoặc dựa trên mã thông báo giá trị (token-based) tương tự tiền mặt vật lý. Một số quốc gia như Bahamas (Sand Dollar), Nigeria (eNaira), Jamaica (JAM-DEX) đã triển khai CBDC bán lẻ ở dạng token, trong khi nhiều ngân hàng trung ương khác vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm.
Tác động đối với ngân hàng thương mại và thị trường tài chính
Sự xuất hiện của CBDC đặt ra nhiều thách thức cho mô hình kinh doanh của ngân hàng thương mại. Khi người dùng có thể nắm giữ trực tiếp CBDC trong ví điện tử do ngân hàng trung ương quản lý, dòng tiền gửi không kỳ hạn tại ngân hàng thương mại có nguy cơ bị rút ròng, làm thu hẹp nguồn vốn chi phí thấp cho hoạt động cho vay. Theo nhiều nghiên cứu của BIS và IMF, nguy cơ thay thế tiền gửi (deposit displacement) là một trong những rào cản chính khiến nhiều nền kinh tế lớn thận trọng trong triển khai CBDC bán lẻ.
Ngược lại, CBDC cũng mở ra cơ hội: thanh toán xuyên biên giới nhanh hơn, chi phí thấp hơn; giảm tỷ lệ ngân hàng không chính thức; nâng cao khả năng bao phủ tài chính cho khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa; tăng hiệu quả thực thi chính sách tiền tệ thông qua khả năng giám sát dòng tiền theo thời gian thực.
Trạng thái triển khai CBDC trên thế giới
Tính đến cuối năm 2025, nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ đã ở các giai đoạn khác nhau của hành trình CBDC. Bahamas, Nigeria, Jamaica, Bahamas và một số quốc đảo Caribe đã chính thức phát hành CBDC bán lẻ. Trung Quốc vận hành đồng nhân dân tệ số (e-CNY) ở quy mô thử nghiệm lớn nhất thế giới với hàng trăm triệu ví điện tử đang hoạt động. Khu vực đồng euro đang ở giai đoạn chuẩn bị cho đồng euro số. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã công bố kế hoạch nghiên cứu và thử nghiệm CBDC trong giai đoạn 2023 – 2030, tập trung vào CBDC bán buôn trước khi xem xét mở rộng sang bán lẻ.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: CBDC có phải là tiền điện tử hay tiền mã hóa không? Không. CBDC là dạng số hóa của tiền pháp định do ngân hàng trung ương phát hành, có giá trị ổn định và được pháp luật công nhận. Tiền mã hóa như Bitcoin là tài sản số phi tập trung, không có tổ chức phát hành, giá trị biến động mạnh và thường không được chấp nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp. CBDC không sử dụng cơ chế đồng thuận phi tập trung như công nghệ chuỗi khối của tiền mã hóa.
Hỏi: Khi CBDC bán lẻ được phát hành, tiền gửi tại ngân hàng thương mại có bị ảnh hưởng không? Có thể. Người dùng có thể chuyển một phần tiền gửi không kỳ hạn sang ví CBDC nếu thấy thuận tiện hơn, làm giảm nguồn vốn chi phí thấp của ngân hàng thương mại. Vì vậy, nhiều ngân hàng trung ương thiết kế giới hạn nắm giữ CBDC cho cá nhân, hoặc áp dụng lãi suất phân biệt để khuyến khích tiền vẫn lưu lại trong hệ thống ngân hàng thương mại. Đây cũng là lý do mô hình hai cấp được ưu tiên hơn mô hình trực tiếp.
Hỏi: CBDC có thay thế hoàn toàn tiền mặt không? Theo tuyên bố của phần lớn ngân hàng trung ương, CBDC được thiết kế để bổ sung chứ không nhằm thay thế tiền mặt. Mục tiêu chính là tạo thêm lựa chọn thanh toán số an toàn, song song với tiền mặt và tiền gửi ngân hàng, đồng thời hỗ trợ tài chính toàn diện cho nhóm chưa hoặc ít tiếp cận dịch vụ ngân hàng.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về chính sách tiền tệ và công nghệ tài chính.