Tài sản vô hình
Tài sản vô hình (tiếng Anh: Intangible Assets) là những tài sản không có hình thái vật chất cụ thể, không thể nhìn thấy hay sờ nắm trực tiếp, nhưng mang lại giá trị kinh tế và lợi ích tương lai cho đơn vị sở hữu hoặc sử dụng. Đây là nhóm tài sản được ghi nhận trên bảng cân đối kế toán khi thoả mãn các tiêu chí theo chuẩn mực kế toán hiện hành: định danh được, kiểm soát được bởi đơn vị, có khả năng sinh lợi ích kinh tế trong tương lai và có thể xác định giá trị một cách đáng tin cậy. Các tài sản vô hình phổ biến bao gồm: bản quyền, nhãn hiệu, thương hiệu, bằng phát minh sáng chế, phần mềm máy tính, giấy phép, quyền khai thác tài nguyên, lợi thế thương mại và các tài sản phát sinh từ hợp đồng.
Tiêu chí ghi nhận và phân loại tài sản vô hình
Để một tài sản được ghi nhận là tài sản vô hình trên báo cáo tài chính, đơn vị cần đáp ứng đồng thời ba tiêu chí cốt lõi. Thứ nhất, tính định danh: tài sản phải tách biệt được với các tài sản khác, có thể là tách biệt về mặt pháp lý (như bằng sáng chế được cấp) hoặc tách biệt về mặt hợp đồng. Thứ hai, quyền kiểm soát: đơn vị phải có khả năng kiểm soát tài sản đó và ngăn chặn các bên khác tiếp cận. Thứ ba, khả năng sinh lợi ích kinh tế trong tương lai, đồng thời giá trị của tài sản phải xác định được một cách đáng tin cậy.
Về phân loại, tài sản vô hình được chia thành hai nhóm chính dựa trên nguồn gốc hình thành:
Tài sản vô hình hữu hạn (có thời hạn sử dụng xác định): bao gồm các tài sản có thời hạn pháp lý hoặc thời hạn sử dụng kinh tế rõ ràng như bằng sáng chế (thường có thời hạn 20 năm), quyền tác giả, giấy phép khai thác, phần mềm mua vào. Nhóm này phải trích khấu hao theo phương pháp đường thẳng hoặc phương pháp phản ánh pattern hưởng lợi ích kinh tế.
Tài sản vô hình vô hạn (không có thời hạn sử dụng xác định): bao gồm thương hiệu, nhãn hiệu đã đăng ký vĩnh viễn, lợi thế thương mại phát sinh từ hợp nhất kinh doanh. Nhóm này không trích khấu hao mà phải thực hiện kiểm tra tổn thất (impairment test) hằng năm.
Cách xác định giá trị ban đầu và ghi nhận trên báo cáo tài chính
Giá trị ghi sổ ban đầu của tài sản vô hình được xác định khác nhau tuỳ theo cách thức mà đơn vị có được tài sản đó:
Mua rời rạc từ bên ngoài: ghi nhận theo giá mua cộng các chi phí liên quan trực tiếp đến việc đưa tài sản vào sử dụng (ví dụ: chi phí cài đặt phần mềm, chi phí đăng ký bản quyền).
Hình thành nội bộ: chỉ ghi nhận khi đáp ứng đầy đủ tiêu chí, thường thì chi phí nghiên cứu được hạch toán vào chi phí phát sinh trong kỳ, còn chi phí phát triển (giai đoạn sau) có thể được vốn hoá nếu đáp ứng điều kiện về tính khả thi kỹ thuật, ý định hoàn thành, khả năng sinh lợi ích và khả năng xác định đáng tin cậy.
Mua do hợp nhất kinh doanh: ghi nhận theo giá trị hợp lý tại ngày mua, đây cũng là cơ sở hình thành lợi thế thương mại (goodwill) trên bảng cân đối kế toán hợp nhất.
Được tặng, biếu, tài trợ: ghi nhận theo giá trị hợp lý tại ngày nhận.
Sau ghi nhận ban đầu, đơn vị có thể lựa chọn một trong hai mô hình: mô hình giá gốc (trích khấu hao và kiểm tra tổn thất) hoặc mô hình giá trị hợp lý (chỉ áp dụng khi có thị trường hoạt động).
Ý nghĩa trong phân tích tài chính ngân hàng và tuyển dụng
Đối với chuyên viên tín dụng và cán bộ thẩm định tại ngân hàng, tài sản vô hình là một trong những điểm cần đặc biệt lưu ý khi đánh giá tài sản đảm bảo của doanh nghiệp vay vốn. Nhiều doanh nghiệp sở hữu giá trị thương hiệu, bằng sáng chế hoặc quyền sở hữu trí tuệ lớn nhưng giá trị sổ sách trên báo cáo tài chính lại rất thấp do đã trích khấu hao hết hoặc chưa được ghi nhận (ví dụ: thương hiệu tự xây dựng nội bộ). Hiện nay, nhiều ngân hàng tại Việt Nam đã chấp nhận cho vay với tài sản đảm bảo là quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ, dược phẩm và thực phẩm.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức, tỷ trọng tài sản vô hình trên tổng tài sản của các doanh nghiệp niêm yết ngày càng tăng. Theo thống kê của một số tổ chức quốc tế, tỷ trọng giá trị tài sản vô hình trong doanh nghiệp toàn cầu đã chiếm trên 50% tổng giá trị doanh nghiệp, đặt ra thách thức trong việc định giá và đo lường hiệu quả hoạt động. Đây cũng là chủ đề thường xuất hiện trong các bài thi tuyển dụng vị trí tín dụng doanh nghiệp, phân tích tài chính và kiểm toán.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Lợi thế thương mại (goodwill) có phải là tài sản vô hình không? Goodwill phát sinh từ hợp nhất kinh doanh được phân loại là tài sản vô hình vô hạn trên bảng cân đối kế toán hợp nhất của công ty mẹ. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng goodwill nội bộ (phát sinh từ hoạt động tự xây dựng thương hiệu nội bộ) thì không được ghi nhận. Goodwill có thời hạn sử dụng vô hạn, không trích khấu hao mà phải kiểm tra tổn thất hằng năm theo chuẩn mực kế toán hiện hành.
Hỏi: Phần mềm do doanh nghiệp tự phát triển nội bộ nên hạch toán như thế nào? Theo nguyên tắc kế toán, chi phí nghiên cứu (giai đoạn khám phá ban đầu) phải được ghi nhận vào chi phí phát sinh trong kỳ và không được vốn hoá. Riêng chi phí phát triển (giai đoạn thiết kế, thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm) đáp ứng đủ các tiêu chí kỹ thuật và tài chính thì được vốn hoá và ghi nhận là tài sản vô hình, sau đó trích khấu hao theo thời gian sử dụng hữu ích ước tính.
Hỏi: Ngân hàng có nhận tài sản vô hình làm tài sản đảm bảo cho khoản vay không? Có. Hiện nay các ngân hàng thương mại tại Việt Nam đã có quy định nội bộ cho phép nhận một số loại tài sản vô hình như quyền sử dụng nhãn hiệu, bằng sáng chế, bản quyền phần mềm làm tài sản đảm bảo. Tuy nhiên, việc định giá và xử lý tài sản vô hình khi thu hồi nợ phức tạp hơn nhiều so với tài sản hữu hình, do đó tỷ lệ cho vân giải ngân với tài sản đảm bảo là tài sản vô hình thường thấp hơn so với bất động sản hoặc máy móc thiết bị.
Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về kế toán, kiểm toán hay tài chính ngân hàng. Bạn đọc nên tham khảo ý kiến của chuyên gia và các văn bản pháp luật cập nhật nhất khi áp dụng vào tình huống cụ thể.