Tài sản tài chính phân loại
Tài sản tài chính phân loại là quy trình xác định một tài sản tài chính sẽ được đo lường và ghi nhận trong báo cáo tài chính theo giá trị phù hợp, lợi nhuận hoặc chi phí phát sinh từ các thay đổi giá trị hợp lý. Việc phân loại đúng giúp cơ sở tài chính xác định cách tính lãi/lỗ, trình bày báo cáo và đánh giá tác động của tài sản đến kết quả kinh doanh. Quy trình này không chỉ phụ thuộc vào đặc điểm pháp lý của tài sản mà còn phải căn cứ vào mô hình kinh doanh của doanh nghiệp và điều kiện sản phẩm có liên quan.
Mỗi tài sản tài chính phải được phân loại vào một nhóm phù hợp dựa trên mục đích nắm giữ và cách quản lý rủi ro của đơn vị. Những tài sản không đáp ứng điều kiện đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lợi nhuận hoặc chi phí phát sinh từ thay đổi giá trị hợp lý thường được đo lường theo giá trị phù hợp, trừ khi tài sản được thiết kế như một tài sản tài chính được bảo đảm có giá trị phù hợp. Khi có thay đổi điều kiện kinh doanh, cơ sở tài chính phải xem xét lại việc phân loại tài sản, đặc biệt là khi thay đổi mô hình kinh doanh quản lý tài sản tài chính.
Mục tiêu của việc phân loại
Mục tiêu của việc phân loại tài sản tài chính là xác lập cơ sở nhất quán cho chính sách kế toán, thông tin tài chính có ý nghĩa và phù hợp với đặc điểm hoạt động của đơn vị. Việc phân loại giúp:
- Xác định phương pháp đo lường ban đầu và các điều chỉnh về sau đối với từng tài sản.
- Xác định số tiền được điều chỉnh giá trị phù hợp khi có thay đổi giá trị hợp lý.
- Phân biệt lãi hoặc lỗ phát sinh từ hoạt động kinh doanh với biến động do đánh giá lại tài sản.
- Hỗ trợ công tác quản trị rủi ro, quản lý danh mục đầu tư và theo dõi hiệu quả tài sản.
- Đảm bảo tính nhất quán giữa báo cáo tài chính, thuyết minh báo cáo và hệ thống quản trị rủi ro.
Ví dụ, ngân hàng phân loại chứng khoán kinh doanh theo giá trị hợp lý thông qua lợi nhuận hoặc chi phí phát sinh từ thay đổi giá trị hợp lý. Khi giá thị trường tăng, chênh lệch tăng được ghi nhận là lợi nhuận từ thay đổi giá trị hợp lý trên báo cáo lợi nhuận hoặc thuyết minh báo cáo tài chính, tùy thuộc vào điều kiện áp dụng. Nếu chứng khoán được nắm giữ trong mô hình kinh doanh khác và đáp ứng điều kiện phù hợp, cách đo lường sẽ khác.
Các phương pháp đo lường chính
Giá trị hợp lý thông qua lợi nhuận hoặc chi phí phát sinh từ thay đổi giá trị hợp lý
Đây là phương pháp đo lường được áp dụng đối với nhiều tài sản tài chính thuộc phạm vi quy định, bao gồm một số tài sản được nắm giữ để kinh doanh, được chỉ định là tài sản tài chính được đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lợi nhuận hoặc chi phí phát sinh từ thay đổi giá trị hợp lý theo quyết định tài sản tài chính không mang tính thương mại. Tài sản thuộc nhóm này được ghi nhận ban đầu theo giá trị hợp lý, sau đó điều chỉnh theo các thay đổi giá trị hợp lý. Lãi hoặc lỗ phát sinh từ đánh giá được trình bày theo quy định áp dụng đối với loại tài sản.
Giá trị phù hợp
Giá trị phù hợp là chi phí phát sinh để thu được tài sản hoặc khoản nợ, trừ đi chi phí phát sinh từ giao dịch. Đối với tài sản tài chính, giá trị phù hợp thường bao gồm giá mua cộng với lãi lũy kế tính theo phương pháp lãi suất thực, trừ các khoản lãi đã nhận hoặc đã thu. Phương pháp này áp dụng đối với những tài sản không đáp ứng điều kiện đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lợi nhuận hoặc chi phí phát sinh từ thay đổi giá trị hợp lý, trừ trường hợp tài sản được thiết kế như một tài sản tài chính được bảo đảm có giá trị phù hợp.
Ví dụ, khoản cho vay được ngân hàng ghi nhận ban đầu theo giá trị hợp lý, thường là giá trị tiền được giải ngân, sau đó điều chỉnh theo lãi suất thực và các khoản tổn thất tín dụng. Doanh thu lãi được ghi nhận theo phương pháp lãi suất thực trong suốt thời gian nắm giữ.
Tài sản tài chính được bảo đảm có giá trị phù hợp
Một tài sản tài chính có thể được phân loại vào nhóm này nếu đáp ứng đồng thời các điều kiện về mô hình kinh doanh và tính chất tài sản, chẳng hạn được thiết kế như một tài sản tài chính được bảo đảm có giá trị phù hợp. Cơ sở tài chính đánh giá chất lượng tín dụng của tài sản tại thời điểm mua và theo dõi trong suốt thời gian nắm giữ. Đây là nội dung liên quan trực tiếp đến phân loại tài sản tài chính theo Luật Các tổ chức tín dụng và các quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước.
Phương pháp đo lường vẫn là giá trị phù hợp, nhưng lãi từ tài sản được ghi nhận theo cách phản ánh lãi suất thực, đồng thời mức điều chỉnh giá trị phù hợp được xác định trên cơ sở tổn thất tín dụng có liên quan.
Ảnh hưởng đến báo cáo lợi nhuận và thuyết minh báo cáo
Cách phân loại ảnh hưởng trực tiếp đến vị trí trình bày lãi hoặc lỗ trên báo cáo lợi nhuận hoặc thuyết minh báo cáo tài chính. Đối với tài sản đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lợi nhuận hoặc chi phí phát sinh từ thay đổi giá trị hợp lý, các biến động do thay đổi giá trị hợp lý thường được trình bày tách biệt. Đối với tài sản đo lường theo giá trị phù hợp, lãi suất thực thường được phân bổ đều trong suốt thời gian nắm giữ, dù điều kiện thanh toán thực tế có thể khác với lãi suất thực.
Ngoài ra, cơ sở tài chính phải công bố thông tin phù hợp về phương pháp đo lường, các giả định và thông tin đầu vào được sử dụng để xác định giá trị hợp lý, mức độ điều chỉnh giá trị phù hợp và thay đổi từng nhóm tài sản trong kỳ. Với tài sản được đo lường theo giá trị hợp lý, cơ sở tài chính thường phân tầng thứ bậc của các thông tin đầu vào theo mức độ quan trọng, chẳng hạn:
- Mức 1: giá niêm yết hoặc giá giao dịch trên thị trường hoạt động cho tài sản tương đương.
- Mức 2: các thông tin đầu vào quan sát được, chẳng hạn giá của tài sản tương đương hoặc lãi suất đường cong.
- Mức 3: các thông tin đầu vào không quan sát được, phải dựa trên giả định của đơn vị.
Thông tin phân tầng hỗ trợ người đọc báo cáo đánh giá mức độ khách quan và biến động của giá trị hợp lý.
Tình huống thực tế trong ngân hàng
Một ngân hàng có thể mua chứng khoán để đầu tư hoặc bán cho khách hàng trong ngắn hạn. Nếu mô hình kinh doanh của đơn vị là mua và bán tài sản tài chính để thu lợi nhuận từ biến động giá hoặc tạo lợi nhuận từ giao dịch, chứng khoán đó thường được đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lợi nhuận hoặc chi phí phát sinh từ thay đổi giá trị hợp lý. Chênh lệch tăng hoặc giảm khi đánh giá lại được ghi nhận trong kỳ theo chính sách kế toán.
Trường hợp khác, ngân hàng nắm giữ một khoản cho vay nhằm thu lãi theo lãi suất thỏa thuận và có khả năng thu hồi, khoản cho vay thường được đo lường theo giá trị phù hợp. Nếu ngân hàng thay đổi mô hình kinh doanh của mình, chuyển từ kinh doanh khoản cho vay sang nắm giữ để thu lợi nhuận từ biến động giá trị hợp lý, việc tái phân loại phải được thực hiện tại thời điểm thay đổi mô hình kinh doanh, không chờ đến kỳ báo cáo sau.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Đơn vị có thể tùy ý chuyển tài sản tài chính từ giá trị phù hợp sang giá trị hợp lý để tăng lợi nhuận không?
Không. Việc chuyển đổi phải dựa trên thay đổi mô hình kinh doanh quản lý tài sản tài chính và thỏa mận điều kiện phân loại. Đơn vị không được lựa chọn phương pháp đo lường chỉ để tối ưu lợi nhuận hoặc hình thức báo cáo.
Hỏi: Khi nào cơ sở tài chính phải đánh giá lại việc phân loại tài sản tài chính?
Cơ sở tài chính phải đánh giá lại khi có thay đổi điều kiện kinh doanh, thay đổi mô hình kinh doanh quản lý tài sản tài chính hoặc phát sinh thay đổi ảnh hưởng đến cách thức quản lý rủi ro và thu lợi nhuận từ tài sản. Kết quả đánh giá phải được ghi nhận tại thời điểm phát sinh thay đổi.
Hỏi: Lãi từ thay đổi giá trị hợp lý có được ghi nhận ngay vào thu nhập hoạt động không?
Không nhất thiết. Cách trình bày phụ thuộc vào loại tài sản và quy định kế toán áp dụng. Ví dụ, chênh lệch đánh giá tài sản tài chính được đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lợi nhuận hoặc chi phí phát sinh từ thay đổi giá trị hợp lý có thể được trình bày trên báo cáo lợi nhuận hoặc trong thuyết minh báo cáo tài chính, tùy điều kiện cụ thể.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.