Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại là gì?

Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại

Hoạt động cho vay là nghiệp vụ tín dụng cốt lõi của ngân hàng thương mại (NHTM), trong đó ngân hàng chuyển một khoản tiền cho khách hàng sử dụng trong một thời hạn nhất định theo thỏa thuận, kèm theo nghĩa vụ hoàn trả gốc, lãi và phí theo các điều khoản đã cam kết. Đây là nguồn sinh lời chủ yếu, thường chiếm tỷ trọng lớn trong tổng thu nhập hoạt động của NHTM Việt Nam thông qua thu lãi cho vay, phí cam kết, phí trả trước và các khoản phí liên quan đến quản lý khoản vay. Đồng thời, cho vay cũng là kênh tái phân bổ vốn từ nền kinh tế, gắn liền với chức năng trung gian tài chính và chính sách tiền tệ quốc gia.

Căn cứ pháp lý chính điều chỉnh hoạt động cho vay bao gồm Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 và các văn bản hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước, nổi bật là các quy định về giới hạn tín dụng, tỷ lệ an toàn vốn, phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro. Riêng hoạt động cho vay tiêu dùng và cho vay phục vụ nhu cầu đời sống được điều chỉnh bởi các quy định riêng về giới hạn lãi suất và mức vay. Nội dung tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý chuyên nghiệp.

Các hình thức cho vay phổ biến tại NHTM Việt Nam

Trên thực tiễn, NHTM triển khai nhiều hình thức cho vay khác nhau để phù hợp với nhu cầu, dòng tiền và đặc điểm của từng nhóm khách hàng:

• Cho vay từng lần (Single loan): Mỗi lần khách hàng có nhu cầu vốn sẽ đề nghị và ký kết một hợp đồng tín dụng riêng biệt. Phù hợp với khoản vay trung – dài hạn phục vụ dự án đầu tư, mua sắm tài sản cố định hoặc mục đích cụ thể.
• Cho vay theo hạn mức tín dụng (Credit line / Revolving credit line): Ngân hàng cấp một hạn mức tối đa cho khách hàng trong một khoảng thời gian nhất định (thường 12 tháng). Khách hàng được rút vốn linh hoạt, hoàn trả và rút lại nhiều lần đến khi đạt hạn mức. Phổ biến với doanh nghiệp có dòng tiền ổn định để bổ sung vốn lưu động.
• Cho vay thấu chi (Overdraft): Ngân hàng cho phép khách hàng chi vượt số dư tiền gửi đến một hạn mức thỏa thuận trước, phát sinh lãi trên phần vượt. Thường áp dụng cho khách hàng cá nhân và doanh nghiệp nhỏ nhằm đáp ứng nhu cầu thanh toán ngắn hạn.
• Cho vay hợp vống (Syndicated loan): Một nhóm NHTM cùng tham gia cho vay một khoản lớn cho một khách hàng hoặc dự án. Có một ngân hàng đầu mối (arranger) phụ trách điều phối, thường áp dụng cho dự án đầu tư lớn trong lĩnh vực bất động sản, năng lượng, hạ tầng.
• Cho vay tuần hoàn: Ngân hàng cấp hạn mức cho vay lặp lại theo chu kỳ, gắn với việc khách hàng hoàn trả từng phần khi đến hạn, phù hợp với đặc thù ngành sản xuất – kinh doanh có tính mùa vụ.

Ngoài ra còn có cho vay theo dự án, cho vay tiêu dùng, cho vay mua nhà/mua xe, cho vay thế chấp, cho vay tín chấp và cho vay qua thẻ tín dụng, mỗi hình thức có quy trình thẩm định, điều kiện phê duyệt và mức lãi suất khác nhau.

Quy trình cho vay chuẩn tại NHTM Việt Nam

Quy trình cấp tín dụng là kiến thức trọng tâm trong các bài thi tuyển dụng ngân hàng, thường bao gồm các bước cơ bản:

1. Tiếp nhận và tư vấn: Khách hàng nộp hồ sơ đề nghị vay vốn; nhân viên quan hệ khách hàng (RM) hoặc giao dịch viên hướng dẫn hồ sơ và tiếp nhận nhu cầu.
2. Thẩm định khách hàng và khoản vay: Bộ phận thẩm định tín dụng đánh giá năng lực tài chính, lịch sử tín dụng (qua CIC – Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia), mục đích sử dụng vốn, hiệu quả dự án và khả năng hoàn trả.
3. Định giá tài sản bảo đảm: Áp dụng đối với khoản vay có tài sản đảm bảo, thường theo tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản (Loan-to-Value – LTV) do ngân hàng quy định.
4. Phê duyệt tín dụng: Hồ sơ được trình qua các cấp phê duyệt theo phân quyền tín dụng tùy theo quy mô khoản vay và chính sách nội bộ.
5. Ký kết hợp đồng và giải ngân: Hai bên ký hợp đồng tín dụng, hợp đồng thế chấp (nếu có), đăng ký giao dịch đảm bảo tại cơ quan có thẩm quyền, sau đó ngân hàng giải ngân theo tiến độ thỏa thuận.
6. Giám sát và quản lý khoản vay: Theo dõi dòng tiền, đánh giá phân loại nợ định kỳ, kiểm tra việc sử dụng vốn đúng mục đích.
7. Xử lý nợ khi đến hạn hoặc quá hạn: Nhắc nợ, đôn đốc, cơ cấu lại nợ theo quy định, hoặc xử lý tài sản bảo đảm nếu khách hàng không thực hiện nghĩa vụ thanh toán.

Rủi ro và nguyên tắc quản lý cho vay

Hoạt động cho vay luôn đi kèm rủi ro tín dụng – rủi ro khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ thanh toán. Để kiểm soát, NHTM phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản:

• Nguyên tắc 5C: đánh giá Nhân sự (Character), Năng lực thanh toán (Capacity), Vốn (Capital), Tài sản đảm bảo (Collateral) và Điều kiện (Condition).
• Nguyên tắc 6T (Ngân hàng Nhà nước khuyến nghị): Tính hợp pháp, Tính cần thiết, Tính khả thi, Tính hiệu quả, Tính an toàn và Khả năng hoàn trả.
• Phân loại nợ và trích lập dự phòng: Theo quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước, nợ được phân thành 5 nhóm (Nợ đủ tiêu chuẩn, Nợ cần chú ý, Nợ dưới tiêu chuẩn, Nợ nghi ngờ, Nợ có khả năng mất vốn) với tỷ lệ trích lập dự phòng cụ thể tương ứng.
• Giới hạn tín dụng: Tổng mức dư nợ cho vay đối với một khách hàng hoặc nhóm khách hàng liên quan không được vượt quá giới hạn tối đa theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng nhằm phân tán rủi ro tập trung.

Số liệu và vai trò trong hệ thống ngân hàng

Theo số liệu từ Ngân hàng Nhà nước, dư nợ tín dụng đối với nền kinh tế Việt Nam đến cuối năm 2024 đạt khoảng 15,5 triệu tỷ đồng, tăng khoảng 15% so với cuối năm 2023. Trong đó, tín dụng ngắn hạn phục vụ sản xuất – kinh doanh chiếm tỷ trọng lớn nhất, tiếp đến là tín dụng trung – dài hạn cho đầu tư và tín dụng tiêu dùng. Tăng trưởng tín dụng từng năm được Ngân hàng Nhà nước điều hành linh hoạt theo định hướng chính sách tiền tệ, gắn với mục tiêu kiểm soát lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô.

Hoạt động cho vay không chỉ mang lại doanh thu lãi cho NHTM mà còn là kênh dẫn vốn quan trọng cho doanh nghiệp, hộ kinh doanh và người dân. Vì vậy, hiểu rõ khung pháp lý, quy trình nghiệp vụ và các chỉ tiêu quản trị rủi ro tín dụng là yêu cầu cốt lõi đối với ứng viên khi tham gia các chương trình thi tuyển vào vị trí giao dịch viên, chuyên viên quan hệ khách hàng và chuyên viên tín dụng tại các ngân hàng thương mại Việt Nam.