Định giá rủi ro xanh hóa
Định giá rủi ro xanh hóa là quá trình xác định, phân tích và định lượng mức độ rủi ro xanh hóa của một hoạt động, tài sản, doanh nghiệp hoặc khoản vay. Quá trình này đánh giá khả năng hoạt động đó làm phát sinh hoặc làm trầm trọng thêm các tác động tiêu cực đối với khí hậu, bao gồm phát thải khí nhà kính, sử dụng năng lượng, tác động đến nguồn nước, chất thải và suy thoái hệ sinh thái. Đối với ngân hàng, kết quả định giá có thể hỗ trợ quyết định cấp tín dụng, xếp hạng rủi ro, lựa chọn cơ sở giá, thiết lập điều kiện tài chính hoặc theo dõi mức độ tuân thủ các cam kết về môi trường.
Quá trình định giá không chỉ dừng lại ở việc xem doanh nghiệp có “xanh” hay không. Cơ sở tín dụng còn cần phân biệt rõ rủi ro do hoạt động kinh doanh trực tiếp gây ra, rủi ro từ chuỗi cung ứng, rủi ro liên quan đến công nghệ và chuyển đổi năng lượng, cũng như rủi ro do chính sách, thị trường và yêu cầu pháp luật thay đổi. Một doanh nghiệp có thể hoạt động thấp phát thải trong hoạt động trực tiếp nhưng vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu hóa thạch, nguyên liệu hoặc công nghệ có rủi ro cao.
Mục tiêu của hoạt động định giá
Mục tiêu chính của hoạt động định giá là cung cấp thông tin có cơ sở để ngân hàng hiểu rõ mức độ và đặc điểm rủi ro xanh hóa trước khi cấp tín dụng hoặc tiếp tục cấp tín dụng. Kết quả định giá giúp cơ sở tín dụng xác định các nội dung cần được kiểm soát, theo dõi và điều chỉnh trong suốt vòng đời khoản vay.
Đối với khách hàng doanh nghiệp, việc định giá có thể là cơ sở để doanh nghiệp nhận diện điểm yếu trong quản trị rủi ro môi trường, lập kế hoạch giảm phát thải và xây dựng lộ trình chuyển đổi xanh. Đối với ngân hàng, kết quả đó hỗ trợ quản trị danh sách cho vay, cải thiện chất lượng tài sản, phát triển sản phẩm tín dụng xanh và đáp ứng yêu cầu quản lý rủi ro ngày càng chặt chẽ hơn.
Một quy trình định giá hiệu quả cần đảm bảo tính đầy đủ, có thể kiểm chứng và phù hợp với đặc thù ngành. Thông tin được sử dụng trong hồ sơ vay, báo cáo thường niên, bảng kê hoạch động kinh doanh, hồ sơ pháp lý, kế hoạch chuyển đổi xanh và tài liệu quản lý nhà cung cấp thường có giá trị hơn so với thông tin chỉ được cung cấp trong một lần đánh giá ban đầu.
Các thành phần cần đánh giá
1. Hoạt động và quy mô phát thải
Định giá cần xác định hoạt động chính của doanh nghiệp, công suất, quy mô sản xuất, địa điểm vận hành và các sản phẩm hoặc dịch vụ trọng tâm. Phát thải thường được ước tính theo hoạt động, có thể bao gồm phạm vi 1, phạm vi 2 và phạm vi 3. Phạm vi 1 liên quan đến phát thải trực tiếp do hoạt động sở hữu hoặc kiểm soát; phạm vi 2 liên quan đến năng lượng tiêu thụ tiềm nhiệt và phát thải từ năng lượng mua vào; phạm vi 3 liên quan đến các chuỗi giá trị phía trên và phía dưới.
Ví dụ, đối với doanh nghiệp sản xuất, cơ sở tín dụng có thể xem xét mức tiêu thụ điện, khí đốt, nước, nguyên liệu và tỷ lệ sản phẩm đạt tiêu chuẩn xanh. Với doanh nghiệp dịch vụ, mức phát thải thường thấp hơn trong hoạt động trực tiếp nhưng chuỗi cung ứng dịch vụ điện toán, điện tử hoặc vận tải vẫn có thể là yếu tố cần theo dõi.
2. Năng lượng và công nghệ
Năng lượng chiếm tỷ trọng đáng kể trong phát thải của nhiều doanh nghiệp. Vì vậy, cần xác định nguồn năng lượng sử dụng, mức tiêu thụ và hiệu quả sử dụng năng lượng. Các công nghệ, thiết bị và tài sản có thể ảnh hưởng đến mức phát thải, khả năng chuyển đổi sang năng lượng tái tạo hoặc chi phí cải tạo trong tương lai.
Với doanh nghiệp sử dụng nhiệt điệt hoặc lò nung, cơ sở tín dụng có thể đánh giá loại nhiên liệu, công suất thiết kế và kế hoạch thay thế thiết bị. Với doanh nghiệp xây dựng, việc sử dụng thép, xây dựng có hàm lượng carbon thấp hoặc vật liệu tái chế có thể là một phần của đánh giá rủi ro chuỗi cung ứng.
3. Rủi ro chuyển đổi và tính bất cận
Một doanh nghiệp có thể hiện tại phát thải thấp nhưng lại phụ thuộc vào công nghệ, thiết bị hoặc nguồn cung cấp dễ bị gián đoạn. Ví dụ, doanh nghiệp sử dụng một công nghệ xử lý duy nhất chưa có phương án thay thế sẽ gặp rủi ro khi công nghệ đó bị thay thế, giá năng lượng tăng hoặc quy định môi trường thay đổi.
Khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt về khí nhà kính, nước, chất thải và công bố thông tin môi trường cũng cần được xem xét. Đây là những rủi ro có thể làm tăng chi phí vận hành, yêu cầu đầu tư mới hoặc ảnh hưởng đến khả năng tiếp tục hoạt động.
4. Quản trị và khả năng thực hiện cam kết
Đánh giá cần xem xét năng lực quản trị của doanh nghiệp trong việc xác định, theo dõi và báo cáo rủi ro xanh hóa. Các yếu tố có thể bao gồm:
- Chính sách môi trường và phân công trách nhiệm;
- Sự hiện diện của cán bộ phụ trách vận hành hoặc môi trường;
- Quy trình theo dõi dữ liệu phát thải, năng lượng và nước;
- Khả năng thực hiện kế hoạch giảm phát thải;
- Tiến độ đáp ứng các tiêu chuẩn, quy định hoặc yêu cầu của ngân hàng;
- Kết quả kiểm toán, xác minh hoặc bảo đảm độc lập đối với thông tin môi trường.
Nếu doanh nghiệp cam kết giảm phát thải hoặc sử dụng công nghệ xanh, cơ sở tín dụng nên xác định mốc thời gian, phạm vi áp dụng và cơ chế báo cáo. Các cam kết không có lộ trình thực hiện hoặc không được kiểm chứng có giá trị hạn chế trong việc giảm rủi ro thực tế.
5. Rủi ro tài chính liên quan
Rủi ro xanh hóa có thể tác động trực ti tiếp hoặc gián tiếp đến dòng tiền, giá trị tài sản và khả năng trả nợ của doanh nghiệp. Cơ sở tín dụng cần đánh giá thêm các yếu tố như chi phí tuân thủ, chi phí đầu tư chuyển đổi, thay đổi giá năng lượng, xu hướng thị trường và khả năng tái tạo khoản vay.
Ví dụ, một nhà máy cần nâng cấp thiết bị để đáp ứng yêu cầu phát thải trong vòng ba năm tới sẽ cần khoản vốn lớn. Nếu doanh thu chưa đủ mạnh hoặc nguồn tài trợ chưa chắc chắn, khoản vay hiện tại có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, đánh giá xanh hóa cần được kết hợp với phân tích tài chính và dự phòng rủi ro, không tách rời khỏi đánh giá khả năng trả nợ.
Các phương pháp định giá phổ biến
Định giá rủi ro xanh hóa có thể sử dụng kết hợp nhiều phương pháp tùy theo loại khách hàng, ngành nghề, mức độ sẵn có dữ liệu và đặc thù của khoản vay.
Phương pháp định tính
Phương pháp định tính dựa trên bảng câu hỏi, dấu hiệu nhận biết và kinh nghiệm chuyên môn. Chuyên viên tín dụng kiểm tra các yếu tố như nguồn năng lượng, công nghệ, quản trị môi trường, chuỗi cung ứng và cam kết đầu tư. Phương pháp này phù hợp với doanh nghiệp nhỏ, khoản vay nhỏ hoặc trường hợp chưa có đủ dữ liệu định lượng.
Kết quả định tính thường được thể hiện theo mức độ thấp, trung bình, cao hoặc một thang điểm phù hợp với chính sách quản trị rủi ro của tổ chức tín dụng. Điểm mấu chốt là tiêu chí phải được quy định rõ trước khi đánh giá để hạn chế tính chủ quan.
Phương pháp định lượng
Phương pháp định lượng sử dụng dữ liệu hoạt động để tính toán phát thải và các chỉ số liên quan. Các dữ liệu có thể gồm lượng điện, nhiên liệu, nước, tỷ lệ sản phẩm, giá trị hàng hóa hoặc sản lượng. Kết quả có thể được so sánh với mức bình quân của ngành, chuẩn hiệu suất hoặc lộ trình cam kết của doanh nghiệp.
Ví dụ, giá trị phát thải không khí trực tiếp có thể được ước tính bằng dữ liệu tiêu thụ nhiên liệu và hệ số phát thải phù hợp. Cơ sở tín dụng sau đó đánh giá xu hướng qua các năm, mức độ phù hợp với kế hoạch giảm phát thải và ảnh hưởng của các yếu tố thay đổi như công suất hoặc tỷ lệ năng lượng tái tạo.
Phương pháp dựa trên kịch bản và công cụ của bên thứ ba
Một số quy trình sử dụng bảng chấm điểm, phần mềm quản trị rủi ro môi trường, mô hình ngành hoặc dịch vụ xếp hạng của bên thứ ba. Các công cụ này giúp chuẩn hóa đánh giá, đặc biệt đối với doanh nghiệp có quy mô lớn hoặc hoạt động đa quốc gia.
Khi sử dụng kết quả của bên thứ ba, cần kiểm tra phạm vi hoạt động, năm dữ liệu, giả định, phương pháp luận và mức độ độc lập của đơn vị đánh giá. Kết quả bên ngoài không nên được sử dụng độc lập nếu chưa được kiểm chứng khả năng áp dụng cho khoản vay đang xét.
Tích hợp vào quy trình quản trị rủi ro
Kết quả định giá rủi ro xanh hóa cần được tích hợp vào quy trình quản trị tín dụng thay vì được xem là một bước bổ sung tách biệt. Trước khi giải ngân, chuyên viên có thể bổ sung thông tin về nguồn năng lượng, thiết bị chính, nhu cầu vốn đầu tư và các điều kiện cần tuân thủ. Trong quá trình cấp tín dụng, đánh giá nên phản ánh cả mức độ rủi ro và khả năng giảm thiểu của doanh nghiệp.
Sau khi cấp vay, ngân hàng có thể theo dõi chỉ tiêu phát thải, năng lượng, tiến độ đầu tư và kết quả thực hiện cam kết. Một số khoản vay có thể được gắn với điều kiện thường niên như cung cấp báo cáo môi trường, thực hiện giải pháp tiết kiệm năng lượng hoặc báo cáo tiến độ chuyển đổi công nghệ. Cách tiếp cận này giúp ngân hàng cập nhật mức độ rủi ro trong suốt thời gian cấp tín dụng.
Đối với khoản vay có rủi ro xanh hóa cao, ngân hàng có thể xem xét hạn chế mức dư nợ, yêu cầu tăng tỷ lệ đảm bảo, áp dụng điều kiện sử dụng vốn, đề nghị cam kết về quản trị hoặc theo dõi chặt chẽ hơn. Các biện pháp phải phù hợp với khả năng tài chính và đặc điểm ngành của doanh nghiệp, tránh làm giảm khả năng phục vụ các nhu cầu vốn hợp pháp.
Những lỗi thường gặp
Một lỗi phổ biến là chỉ nhìn nhận doanh nghiệp qua chứng nhận xanh hoặc các cam kết trên website mà chưa kiểm tra dữ liệu vận hành. Chứng nhận có thể có giá trị tham khảo nhưng không phản ánh đầy đủ rủi ro của toàn bộ hoạt động và chuỗi cung ứng.
Lỗi khác là đánh giá phát thải của doanh nghiệp theo một năm duy nhất trong khi hoạt động có tính mùa vụ. Một năm sản xuất thấp điểm không đồng nghĩa doanh nghiệp có năng lực quản trị rủi ro tốt. Đánh giá nên sử dụng dữ liệu nhiều năm và phân tích xu hướng khi có thể.
Cơ sở tín dụng cũng cần tránh giả định rằng mọi hoạt động trong ngành đều có mức rủi ro xanh hóa giống nhau. Ngay cả khi ngành có rủi ro trung bình, từng doanh nghiệp vẫn có thể khác nhau về nguồn năng lượng, công nghệ, hiệu quả sản xuất và năng lực quản trị. Cuối cùng, các cam kết tự nguyện chỉ có giá trị khi có mục tiêu cụ thể, nguồn lực thực hiện và cơ chế kiểm chứng.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Nếu doanh nghiệp đã có chứng nhận quản lý môi trường, có cần thực hiện lại định giá rủi ro xanh hóa không?
Có. Chứng nhận cho thấy doanh nghiệp đáp ứng một số yêu cầu trong phạm vi và thời gian áp dụng, nhưng không loại trừ hoàn toàn rủi ro phát thải từ chuỗi cung ứng, công nghệ, năng lượng hoặc khả năng tài chính thực hiện các cam kết. Định giá vẫn cần xem xét dữ liệu thực tế và đặc thù của khoản vay.
Hỏi: Chênh lệch giữa mức rủi ro xanh hóa của doanh nghiệp và ngành có ảnh hưởng trực tiếp đến lãi suất không?
Có thể. Mức rủi ro và khả năng giảm thiểu có thể là một trong các yếu tố trong quy trình cấp tín dụng, xếp hạng rủi ro và định giá rủi ro. Tuy nhiên, lãi suất không chỉ phụ thuộc vào rủi ro xanh hóa mà còn phản ánh đặc điểm tài chính, thanh khoản, bảo đảm và chi phí vốn của ngân hàng.
Hỏi: Doanh nghiệp có nên ký cam kết giảm phát thải trước khi hoàn thành định giá rủi ro xanh hóa không?
Doanh nghiệp nên xây dựng cam kết sau khi đã đánh giá hoạt động, nguồn năng lượng, nhu cầu đầu tư và khả năng tài chính. Cam kết phải có mục tiêu định lượng, mốc thời gian và phương pháp báo cáo để ngân hàng có cơ sở theo dõi; nếu không, cam kết có thể mang tính hình thức và không làm giảm rủi ro thực tế.
Nội dung mang tính tham khảo cho công tác học tập và nghiệp vụ, không thay thế hướng dẫn riêng của từng tổ chức tín dụng hoặc tư vấn chuyên môn về quản trị rủi ro xanh hóa.