Cổ phiếu quỹ (Treasury Stock)
Cổ phiếu quỹ (tiếng Anh: Treasury Stock) là phần cổ phần đã được phát hành ra thị trường nhưng sau đó chính công ty phát hành mua lại và đang nắm giữ, chưa được hủy bỏ hoặc tái phát hành. Trên báo cáo tài chính, cổ phiếu quỹ không được ghi nhận là tài sản mà được trừ trực tiếp vào vốn chủ sở hữu (khoản mục "Cổ phiếu quỹ" – thường mang số âm hoặc được trình bày trong nhóm vốn chủ sở hữu nhưng làm giảm tổng vốn). Khi cổ phiếu quỹ tồn tại, số cổ phiếu đang lưu hành thực tế (outstanding shares) sẽ thấp hơn số cổ phiếu đã phát hành (issued shares), và đây chính là cơ sở để các chỉ số trên mỗi cổ phiếu như EPS (Earnings Per Share – Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu) hay BVPS (Book Value Per Share – Giá trị sổ sách trên mỗi cổ phiếu) tăng lên một cách cơ học mà không cần tăng lợi nhuận.
Đặc điểm quan trọng của cổ phiếu quỹ
Cổ phiếu quỹ có bốn đặc điểm cốt lõi mà ứng viên thi tuyển ngân hàng cần nắm rõ. Thứ nhất, không có quyền biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông và không được nhận cổ tức, vì quyền lợi kinh tế và quyền quản trị gắn liền với tư cách cổ đông đã chấm dứt khi công ty mua lại. Thứ hai, không tính vào cổ phiếu đang lưu hành khi tính các chỉ tiêu phân tích trên mỗi cổ phiếu, ví dụ: một công ty phát hành 100 triệu cổ phiếu, mua lại 10 triệu cổ phiếu làm cổ phiếu quỹ thì cổ phiếu đang lưu hành chỉ còn 90 triệu. Thứ ba, không có giá trị thị trường phản ánh trên bảng cân đối kế toán – chỉ thấy khoản giảm vốn chủ sở hữu theo giá mua lại. Thứ tư, thời gian tồn tại có giới hạn: theo quy định pháp luật Việt Nam, nếu không sử dụng để thực hiện chương trình phát hành cho nhân viên (ESOP) hoặc mục đích khác được Đại hội đồng cổ đông thông qua, công ty phải hủy bỏ hoặc tái phát hành trong thời hạn nhất định.
Các phương pháp mua cổ phiếu quỹ trên thế giới
Trên thị trường quốc tế, cổ phiếu quỹ được mua lại chủ yếu qua ba cơ chế. Mua trên thị trường thứ cấp (Open Market Repurchase): công ty đặt lệnh mua qua sàn chứng khoán như nhà đầu tư bình thường, phổ biến tại Mỹ, Anh, Singapore. Đấu giá đường dây (Dutch Auction): công ty thông báo khoảng giá mua, nhà đầu tư chào giá, công ty chọn mức giá tối ưu để mua đủ khối lượng mong muốn. Chào mua công khai (Tender Offer): công ty công bố giá mua cố định, mời cổ đông chào bán. Tại Việt Nam, công ty đại chúng thường thực hiện qua giao dịch khớp lệnh trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HSX) hoặc Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) sau khi được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chấp thuận.
Tác động tài chính và ý nghĩa đối với nhà đầu tư
Việc mua cổ phiếu quỹ ảnh hưởng đến nhiều chỉ tiêu tài chính mà mọi giao dịch viên và chuyên viên quan hệ khách hàng doanh nghiệp cần biết. Đối với ROE (Return on Equity – Tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu): khi vốn chủ sở hữu giảm do mua lại cổ phiếu, ROE thường tăng, tạo cảm giác hiệu quả sử dụng vốn được cải thiện. Đối với EPS: giả nghiệp vụ – công ty A có lợi nhuận sau thuế 200 tỷ đồng, trước khi mua quỹ có 100 triệu cổ phiếu lưu hành (EPS = 2.000 đồng), sau khi mua 20 triệu cổ phiếu quỹ, cổ phiếu lưu hành còn 80 triệu (EPS = 2.500 đồng) mà lợi nhuận không đổi. Đối với dòng tiền: mua cổ phiếu quỹ làm giảm tiền và tương đương tiền trên bảng cân đối, vì vậy các chỉ số thanh khoản ngắn hạn (current ratio, quick ratio) có thể giảm. Tín hiệu thị trường: thông thường, ban lãnh đạo mua cổ phiếu quỹ khi đánh giá cổ phiếu đang bị định giá thấp hơn giá trị thực, được xem là tín hiệu tích cực (positive signal). Tuy nhiên, nếu mua cổ phiếu quỹ chỉ để "làm đẹp" chỉ số mà bỏ qua cơ hội đầu tư sinh lời, đây lại là dấu hiệu tiêu cực – nhà đầu tư chuyên nghiệp cần phân tích kỹ lý do và đối chiếu với hiệu quả sử dụng vốn (ROIC – Return on Invested Capital) của doanh nghiệp.
Khung pháp lý tại Việt Nam
Tại Việt Nam, việc mua cổ phiếu quỹ được điều chỉnh bởi Luật Doanh nghiệp và các quy định của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Công ty đại chúng muốn mua cổ phiếu quỹ phải được Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng quản trị thông qua (tùy mức độ theo điều lệ và tỷ lệ cụ thể), phải công bố thông tin đầy đủ về nguồn vốn, khối lượng dự kiến, thời gian thực hiện, mục đích mua lại. Tổng giá trị cổ phiếu quỹ theo mệnh giá không được vượt quá phần vốn đã huy động được ghi trong báo cáo tài chính gần nhất, và phải đảm bảo các tỷ lệ an toàn vốn theo quy định hiện hành. Cổ phiếu quỹ được sử dụng vào các mục đích hợp pháp như: phát hành cho nhân viên theo chương trình lựa chọn cổ phiếu (ESOP), chuyển nhượng cho người có liên quan theo nghị quyết Đại hội đồng cổ đông, hoặc hủy bỏ để giảm vốn điều lệ. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn và cần được đối chiếu với văn bản pháp luật hiện hành tại thời điểm áp dụng.