Căn cứ xếp hạng tín dụng
Căn cứ xếp hạng tín dụng là hệ thống tiêu chí và kết quả đánh giá được ngân hàng sử dụng để phân loại khách hàng (cá nhân hoặc doanh nghiệp) theo mức độ an toàn vốn và khả năng trả nợ, từ đó xác định mức tín dụng tối đa được cấp, lãi suất, điều kiện ưu đãi và sản phẩm đi kèm. Trong nghiệp vụ tín dụng, đây là nền tảng của quy trình thẩm định hồ sơ vay: không có xếp hạng tín dụng thì không có quyết định cấp tín dụng.
Đối với cá nhân, căn cứ xếp hạng tín dụng thường dựa trên kết quả truy vấn hệ thống CIC (Trung tâm lưu trữ thông tin tín dụng của Ngân hàng Nhà nước), lịch sử trả nợ, mức thu nhập ổn định, tỷ lệ nợ trên thu nhập, tài sản thế chấp, số năm đã có quan hệ với ngân hàng và lịch sử nghề nghiệp. Đối với doanh nghiệp, ngoài các yếu tố trên còn có báo cáo tài chính đã kiểm toán, chỉ số thanh toán, tốc độ tăng trưởng doanh thu, lợi nhuận và mức độ hòa vốn.
Theo quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước về hoạt động tín dụng của tổ chức tín dụng, kết quả xếp hạng tín dụng phải được cập nhật, lưu giữ và sử dụng làm căn cứ định kỳ đánh giá lại chất lượng tín dụng trong suốt thời gian còn hiệu lực của khoản vay, không chỉ áp dụng một lần lúc giải ngân.
Các yếu tố cấu thành căn cứ xếp hạng tín dụng
Một bộ căn cứ xếp hạng tín dụng thường được xây dựng theo mô hình phân tích và chia thang điểm, kết hợp hai nhóm chỉ tiêu:
Nhóm chỉ tiêu về khả năng trả nợ (lịch sử tín dụng):
- Kết quả truy vấn CIC về các nghĩa vụ đang thực hiện, nợ quá hạn, nợ xấu.
- Lịch sử trả nợ đúng hạn tại chính ngân hàng và các tổ chức tín dụng khác.
- Số lần bị ghi nợ quá hạn trong 24 tháng gần nhất.
Nhóm chỉ tiêu về năng lực tài chính:
- Đối với cá nhân: tổng thu nhập thường xuyên, tỷ lệ nợ trên thu nhập, số tiền tiết kiệm, giá trị tài sản thế chấp.
- Đối với doanh nghiệp: tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu, hệ số thanh toán, khả năng chuyển đổi nợ thành tiền, xếp hạng tín dụng do tổ chức tín dụng khác hoặc tổ chức xếp hạng quốc tế công bố.
Nhóm chỉ tiêu về đặc điểm quan hệ:
- Thời gian đã giao dịch với ngân hàng, sản phẩm đang sử dụng, mức độ đa dạng hóa sản phẩm, lịch sử tuân thủ cam kết.
Thang xếp hạng và mức tín dụng tương ứng
Thông lệnh tại các ngân hàng thường chia khách hàng thành 5 nhóm, mỗi nhóm gắn với một mức tín dụng và chính sách giá:
- Nhóm 1 (rất tốt): không có nợ quá hạn, nợ trả đúng hạn ổn định, tỷ lệ nợ trên thu nhập thấp, tài sản thế chấp thanh khoản cao. Hạn mức tín dụng có thể lớn, lãi suất chiết khấu, điều kiện ưu đãi tốt nhất.
- Nhóm 2 (tốt): lịch sử trả nợ tốt, có thể có một khoản nợ nhỏ bị chậm trả hoặc nợ đang được tái vay. Hạn mức cao, điều kiện ưu đãi tốt.
- Nhóm 3 (trung bình): có nợ quá hạn cũ đã được xử lý hoặc nợ đang được tái vay có kiểm soát. Hạn mức trung bình, lãi suất ở mức thị trường, đòi hỏi tài sản thế chấp chặt hơn.
- Nhóm 4 (yếu): có tiền sử nợ quá hạn hoặc nợ xấu, tỷ lệ nợ trên thu nhập cao, thiếu tài sản bảo đảm. Hạn mức thấp, lãi suất cộng thêm rủi ro, thường yêu cầu thu hồi trong thời hạn ngắn hơn.
- Nhóm 5 (rất yếu): có nợ xấu, không khả năng trả nợ, mức tín dụng được cấp rất hạn chế hoặc từ chối.
Mức tín dụng được cấp ở mỗi nhóm còn phụ thuộc vào hạn mức tối đa theo thỏa thuận, mức độ tài sản bảo đảm và kết quả thẩm định riêng từng khoản vay.
Căn cứ xếp hạng tín dụng trong quản trị rủi ro
Căn cứ xếp hạng tín dụng không chỉ dùng để cấp tín dụng mới mà còn là công cụ giám sát danh mục sau khi giải ngân. Ngân hàng dựa vào thang xếp hạng để:
- Xác định tỷ trọng từng nhóm trong tổng dư nợ, làm căn cứ để cân bằng danh mụng.
- Thiết lập cảnh báo sớm khi khách hàng bị hạ nhóm xếp hạng do suy giảm chất lượng tín dụng.
- Tái định giá và kiểm soát hạn mức tín dụng hiện hữu khi có thay đổi.
- Xây dựng chính sách dự phòng rủi ro tín dụng theo nhóm rủi ro tương ứng.
- Xác định nghị định với các khoản vay vi phạm cam kết hoặc chậm trả.
Cơ chế cảnh báo sớm thường được thiết lập cụ thể: khi khách hàng bị hạ một nhóm xếp hạng, ngân hàng có nghĩa vụ rà soát lại hạn mức, tài sản bảo đảm và kế hoạch thu hồi.
Căn cứ xếp hạng tín dụng đối với sản phẩm tín dụng khác nhau
Mỗi sản phẩm tín dụng có bộ căn cứ xếp hạng riêng phù hợp với đặc điểm rủi ro:
- Tín dụng tiêu dùng, tín dụng thẻ: trọng tâm vào thu nhập ổn định, lịch sử trả nợ và điểm CIC; tài sản thế chấp thường không bắt buộc.
- Tín dụng thế chấp bất động sản: bổ sung đánh giá giá trị tài sản, tỷ lệ khoản vay trên giá trị tài sản và dòng tiền từ cho thuê; xếp hạng tín dụng thường dễ hơn nếu tỷ lệ khoản vay trên giá trị tài sản thấp.
- Tín dụng doanh nghiệp và SME: dựa trên báo cáo tài chính, ngành nghề, lịch sử quan hệ và năng lực chuyển đổi nợ thành tiền.
- Tín dụng xây dựng, tín dụng dự án: còn yêu cầu đánh giá tiến độ, hiệu quả dự án, pháp lý dự án và khả năng bảo đảm của dự án.
Nguyên tắc chung: mức tín dụng càng lớn và kỳ hạn dài, yêu cầu về chất lượng căn cứ xếp hạng và tài sản bảo đảm càng chặt.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Khách hàng có điểm CIC xấu nhưng vẫn được ngân hàng cho vay được không? Điểm CIC chỉ là một thành phần trong bộ căn cứ xếp hạng, không phải điều kiện loại trừ tuyệt đối. Ngân hàng có thể cấp tín dụng ở mức hạn chế, áp dụng lãi suất cao hơn, yêu cầu tài sản thế chấp hoặc rút ngắn kỳ hạn. Tuy nhiên, khách hàng có nợ xấu đang tồn tại thường bị giới hạn mạnh về hạn mức và phải thu hồi nợ cũ trước khi cấp khoản mới.
Hỏi: Bao lâu thì phải xếp hạng lại khách hàng? Thông lệnh là đánh giá lại định kỳ hằng năm đối với khoản vay có kỳ hạn dài, đồng thời rà soát ngay khi có sự kiện thay đổi: khách hàng chuyển việc làm, thay đổi cơ cấu doanh thu, xảy ra nợ quá hạn mới, hoặc giá trị tài sản thế chấp sụt giảm đáng kể. Việc tái xếp hạng là cơ sở để ngân hàng điều chỉnh hạn mức và kế hoạch thu hồi.
Hỏi: Tôi tự kinh doanh, không có báo cáo tài chính, được xếp hạng tín dụng bằng cách nào? Đối với khách hàng không có báo cáo tài chính chính thức, ngân hàng dựa vào bảng kê khai doanh thu, giá trị giao dịch qua tài khoản, nghề nghiệp và thu nhập thực tế, lịch sử quan hệ với ngân hàng, tài sản khai báo. Cách phổ biến là dùng tài khoản thanh toán làm cơ sở: khách hàng giao dịch đều, thu nhập ổn định qua tài khoản thường được đánh giá tốt hơn so với khách hàng cùng mức thu nhập nhưng giao dịch không qua ngân hàng.
Hỏi: Khách hàng doanh nghiệp mới thành lập, chưa có lịch sử trả nợ thì áp dụng cách nào? Doanh nghiệp mới thường được đánh giá qua yếu tố điều hành và người sở hữu, ngành nghề, vốn điều lệ, mô hình kinh doanh và khả năng cung cấp tài sản thế chấp từ chủ sở hữu. Nếu chủ sợ hữu có lịch sử tín dụng tốt tại ngân hàng đó, hạn mức ban đầu thường được cấp ở mức vừa phải và tăng dần theo khi doanh nghiệp có báo cáo tài chính và lịch sử trả nợ thực tế.
Nội dung trên mang tính tham khảo về thuật ngữ nghiệp vụ, không thay thế tư vấn chuyên môn của ngân hàng. Bộ căn cứ xếp hạng tín dụng thực tế do từng tổ chức tín dụng xây dựng và áp dụng theo hệ thống quản trị rủi ro nội bộ của mình.